SPIS TREŚCI

Od redaktora naczelnego

Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków

Cyber Wianki

Festiwal Miłosza

Festiwal Kultury Żydowskiej

Miesiąc Fotografii w Krakowie

Kulturalny Kraków

Kids in Kraków

Cracoviana

Wydawca:

Krakowskie Biuro Festiwalowe
ul. Wygrana 2, 30-311 Kraków
tel. 12 354 25 00, fax 12 354 25 01

Redakcja:

ul. Dworska 1c, 30-314 Kraków | tel. 12 354 27 30
karnet@karnet.krakow.pl

Redaktor Naczelny:

Grzegorz Słącz | grzegorz.slacz@karnet.krakow.pl

Redagują:

Dorota Dziunikowska | dorota.dziunikowska@karnet.krakow.pl
Anna Mazur | anna.mazur@karnet.krakow.pl
Izabela Osiadły | izabela.osiadly@karnet.krakow.pl
Justyna Skalska | justyna.skalska@karnet.krakow.pl
Barbara Skowrońska | barbara.skowronska@karnet.krakow.pl
Bartosz Suchecki | bartosz.suchecki@karnet.krakow.pl
Wojciech Zając | wojciech.zajac@karnet.krakow.pl

Korekta:

Dorota Bednarska

Tłumaczenie:

Caroline Stupnicka

Projekt:

mill studio

Skład, opracowanie graficzne:

Studio graficzne JMP Design | www.jmp.design

Druk:

Drukarnia Leyko

Reklama:

Agata Kubec | tel. 511 832 762 |
agata.kubec@biurofestiwalowe.pl
Agnieszka Wyrobek-Kaczor | tel. 515 137 990 |
agnieszka.wyrobek@biurofestiwalowe.pl

Okładka:

Kampania „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków” / projekt: Witold Siemaszkiewicz

Mapa centrum Krakowa:

Amistad

OD REDAKTORA NACZELNEGO

Czerwcowe nadzieje

Niełatwy czas społecznej izolacji przyczynił się do rozwoju alternatywnych form obcowania z kulturą – głównie w internecie: to rzadkiej piękności archiwalia, mnóstwo materiałów edukacyjnych, aż po festiwale zrealizowane w całości online. Mogliśmy także śledzić transmisje wydarzeń organizowanych „na żywo”. Dzięki temu nie tracimy z oczu również tradycyjnych czerwcowych festiwali – nawet jeśli oficjalnie nie odbywają się one w tym roku w pełnym wymiarze. Festiwal Miłosza, Cyber Wianki czy Prolog 30. Festiwalu Kultury Żydowskiej to tylko wybrane przykłady takich działań: jeśli potraktować je jako sprawdzian kreatywności ich organizatorów, to wypada on celująco! Z kolei Miesiąc Fotografii w Krakowie, zainaugurowany wydarzeniami w świecie wirtualnym, ma już szansę na prezentacje rozgrywające się w rzeczywistej scenerii (i to znacznie dłużej niż tylko przez tytułowy miesiąc). Gremialnie otwierają się kolejne muzea i instytucje wystawiennicze, już zapowiadając pierwsze po długiej przerwie nowe wystawy w jak najbardziej realnych wnętrzach. Teatry również wznowiły próby do swoich spektakli, a niektóre już grają!

Powiew nadziei przynosi także kampania „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków”. Skoro już spędziliśmy tyle czasu w izolacji, warto spojrzeć na własne miasto z nowej perspektywy i sprawdzić, co w codziennym pędzie umykało dotąd naszemu wzrokowi. W Krakowie – mieście pełnym niespodzianek i tajemnic na każdym kroku – to doświadczenie z pewnością przyniesie nam wszystkim wiele zaskoczeń.

Odkrywajmy!

Grzegorz Słącz

Redaktor naczelny

BĄDŹ TURYSTĄ W SWOIM MIEŚCIE – ZWIEDZAJ KRAKÓW

Zachwycić się Krakowem

O odkrywaniu Krakowa na nowo przez mieszkańców w dobie pandemii rozmawiamy z prof. Jackiem Majchrowskim – Prezydentem Miasta Krakowa.

Karnet: Czemu służy kampania „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków”?

Jacek Majchrowski: Przygotowując ten program, chcieliśmy wesprzeć całą branżę związaną z turystyką. Pamiętajmy, że jest to sektor, który zapewnia pracę ok. 10% aktywnych zawodowo krakowian. Przemysł turystyczny to przecież usługi przewodnickie, działalność muzeów i instytucji kultury, ale też gastronomia, handel, transport… Te wszystkie dziedziny gospodarki otrzymały silny cios w wyniku pandemii wywołanej przez koronawirusa, i potrzebują jasnego komunikatu ze strony miasta: jesteście potrzebni, nie zapominamy o was, będziemy was wspierać. Wcześniej uruchomiliśmy program „Pauza” umożliwiający przedsiębiorcom skorzystanie z rozmaitych ulg, czy to podatkowych, czy to związanych np. z wysokością czynszów. Z kolei „Kultura odporna” pozwoliła organizatorom wydarzeń – masowo odwołanych bądź prowadzonych jedynie w zwykle okrojonej wersji internetowej – na przetrwanie do czasu, kiedy będą mogli myśleć o wznowieniu pełnej aktywności. Jednak zdawaliśmy sobie też sprawę, że takie ruchy to nie wszystko, że sytuacja wymaga kolejnych działań.

Z czego wynikało takie przekonanie?

Po pierwsze wsparcie finansowe jest ograniczone możliwościami miasta – które w dobie pandemii samo boryka się z licznymi problemami – po drugie zaś nic nie zastąpi energii i zaangażowania mieszkańców. Kilkaset tysięcy krakowian, którzy utknęli na ponad dwa miesiące w domu, ma prawo tęsknić za tym wszystkim, co kojarzą z życiem pełną piersią w swoim mieście… Z tego rodzą się nie tylko frustracje i niepokój o ekonomiczne podstawy bytu, ale także poważne problemy natury psychologicznej i społecznej. Program „Bądź turystą w swoim mieście” jest zatem w równej mierze skierowany do pewnego grona przedsiębiorców, którym udzielamy wsparcia komunikacyjnego, wskazując siłę i kompetencje sektora, jak i do mieszkańców – by dostrzegli w nim szansę na oderwanie się od problemów, na zupełnie nowe doznania i odkrycia.

Co Kraków może im zaoferować? Dlaczego mam się poczuć turystą we własnym mieście?

Przede wszystkim pandemia nie sprawiła przecież, że Kraków zatracił swoją wyjątkowość. Czy ktokolwiek z nas może z ręką na sercu powiedzieć, że zna miasto od podszewki? Kraków to nie tylko Stare Miasto i Kazimierz, obszar objęty wpisem na pierwszą listę światowego dziedzictwa UNESCO. To choćby Nowa Huta odkrywana w ostatnich latach zupełnie na nowo także przez turystów – ale i ożywające niemal w oczach Podgórze, urokliwy Salwator czy Tyniec… Kraków to miasto licznych terenów zielonych, parków, rezerwatów przyrody, jedynych w swoim rodzaju kopców i nadrzecznych bulwarów… Można tak jeszcze długo wyliczać; im bardziej zagłębiamy się w Kraków, tym więcej tajemnic przed nami się odsłania. Pomysł jest zatem taki, żeby to wszystko objąć świeżym spojrzeniem, po prostu zachwycić się tak, jak Krakowem potrafią zachwycić się przybywający tu po raz pierwszy turyści. Skorzystać z szerokiej gamy atrakcji, iść do muzeum, wybrać jeden z gotowych i świetnie opisanych tematycznych spacerów, ale też zjeść obiad czy lody albo kupić chleb w jednej z rzemieślniczych piekarni bazujących na wyjątkowych recepturach.

Nie wszystkim krakowianom słowo „turysta” kojarzy się dobrze. Mniej lub bardziej słusznie ruch turystyczny bywa wiązany z gentryfikacją, wzrostem cen, zmniejszonym poczuciem bezpieczeństwa…

Nazwę programu wybraliśmy całkowicie świadomie. Potrzebujemy nowego zestawu skojarzeń. Właśnie ten czas pokazuje, że mieszkańcy i turyści są sobie wzajemnie potrzebni. Podróżujemy przecież nie tylko dla zabytków czy obiektów muzealnych, ale także dla spotykanych w tym czasie ludzi – bo to oni stanowią o atmosferze miasta, a pod tym względem Kraków cieszy się wspaniałą opinią na świecie. Nieobecność turystów to stagnacja miasta – kto pamięta lata 2002 czy 2003 i Rynek świecący pustkami w środku sezonu turystycznego, świetnie wie, o czym mówię. Widzimy i dzisiaj, że brak turystów to zapaść gastronomii i handlu, zamieranie muzeów i instytucji kultury. Ale jest też rzeczą oczywistą, że trzeba znaleźć odpowiednią równowagę, i być może to nowe otwarcie, które nastąpi po erze pandemii, jest ku temu najlepszą okazją. Chcemy zaprosić do Krakowa takiego turystę, który będzie chciał i umiał skorzystać z naszego dziedzictwa świadomie, z szacunkiem dla miasta i jego mieszkańców. A to możemy osiągnąć tylko poprzez wspieranie tych gałęzi i działań, które sprzyjają budowaniu oferty turystycznej najwyższej jakości.

Takim działaniem było ustanowienie parku kulturowego?

Trudno wymagać od innych poszanowania dla Krakowa, jeśli nie będziemy szanować go sami. Uporządkowanie przestrzeni Starego Miasta i wprowadzenie jasnych reguł korzystania z niej uważam w tej materii za jeden z naszych największych sukcesów. Z kolei powstanie Centrum Kongresowego ICE Kraków z miesiąca na miesiąc wprowadziło Kraków do ekstraklasy europejskich ośrodków przemysłu spotkań i miało niebagatelny wpływ na rozwój infrastruktury, podobnie zresztą jak uruchomienie TAURON Areny Kraków. W ubiegłym roku Kraków był europejską stolicą kultury gastronomicznej – rzecz jeszcze dwie dekady temu nie do pomyślenia. A w sferze czysto duchowej – Kraków jest nie tylko pierwszą polską Europejską Stolicą Kultury, ale też miastem literatury UNESCO wspierającym pisarzy i przemysły książki w ramach przemyślanych miejskich programów i strategii. Jako prezydent Krakowa przewodniczę Światowej Organizacji Miast Historycznych... Szczycimy się naszymi tradycjami – i nie jest żadną niespodzianką, że pierwszym polskim wpisem na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości jest krakowskie szopkarstwo. W mieście odbywa się szereg wyjątkowych i znanych międzynarodowo festiwali goszczących światowe znakomitości. Wszystko to stanowi o krakowskim potencjale przyciągnięcia turysty o ambicjach poznawczych i estetycznych wykraczających ponad przeciętność. I w takim rozumieniu w stwierdzeniu „bądź turystą” dopatruję się wyłącznie pozytywnego przesłania.

Jak można się włączyć w kampanię?

Wyjątkowość tej kampanii polega na tym, że zapraszamy do niej wszystkich, nie patrząc na zależności organizacyjne czy sympatie: przedsiębiorców, organizacje pozarządowe, instytucje i osoby, np. przewodników czy aktywistów miejskich. Zachęcam, by za pośrednictwem akcji promowali swoją działalność i wiedzę, którą chcą się dzielić. Suma tych propozycji już teraz jest imponująca. Spacery, wydarzenia, związane z akcją spotkania, warsztaty, rozmaite oferty – niekoniecznie handlowe – będą stanowić okazję do poznania miasta, rozmów z ciekawymi ludźmi czy nauczenia się czegoś nowego. Oczywiście pamiętamy o zachowaniu bezpieczeństwa, poszczególne części tej oferty będą też stawać się dostępne w miarę łagodzenia rygorów izolacji. Dobrym przykładem jest kino samochodowe – pierwsza większa impreza kulturalna zorganizowana w przestrzeni miasta, z poszanowaniem wszelkich reguł, przyjęta przez publiczność z entuzjazmem. Już dzisiaj z wielu krakowskich atrakcji wskazanych w kampanii można korzystać indywidualnie, całą rodziną czy w małych grupach.

A co z tymi turystami, którzy stopniowo już pojawiają się w Krakowie? Czy ta akcja jest również dla nich?

Co więcej, jak najserdeczniej zapraszamy ich do korzystania z przygotowanych przez Kraków atrakcji. To ma pełne prawo zadziałać i w drugą stronę: chcemy, żeby każdy gość miasta mógł się poczuć tak, jak jego mieszkaniec. Kampanii „Bądź turystą w swoim mieście” będzie towarzyszyła druga, pod hasłem „Kraków. Nieodkryty”, kierowana właśnie do turystów. Zachęcamy ich, żeby spojrzeli na nasze miasto jak na swoje własne miejsce, w którym nie rządzi nimi napięty terminarz zwiedzania. W pewnym sensie mają zresztą przetarte szlaki – Kraków jest w końcu miejscem licznych „nowych mieszkańców”, celem ogromnej rzeszy studentów, ale też obcokrajowców, którzy osiedli tu czasowo lub z myślą o pozostaniu na stałe. Nowa energia, którą wnoszą w życie miasta, jest dla niego bezcenna – Kraków doskonale wie, ile w swojej historii zawdzięcza przybyszom z różnych stron, i również dziś dokładamy starań, by czuli się tutaj u siebie.

Rozmawiał Grzegorz Słącz

Bądźmy turystami!

Ile razy zdarzyło się wam przemierzać Rynek Główny, największy plac średniowiecznej Europy, bez rozglądania się wokół? Stać na przystanku na placu Centralnym, w sercu niezwykłego, zabytkowego już założenia urbanistycznego, wpatrując się tylko w rozkład jazdy? Mijać na Szerokiej jedne z najstarszych synagog w Polsce bez podnoszenia wzroku z chodnika? Przejeżdżać w pośpiechu przez ulice Podgórza, gdy tuż obok kuszą oazy zieleni i miejskiego spokoju? W natłoku codziennych spraw zapominamy czasem, jak piękny jest Kraków i dlaczego przyciąga tak wielu turystów. Gdy po trudnych miesiącach izolacji nareszcie wychodzimy z domów, spójrzmy więc na nasze miasto inaczej niż dotychczas. Teraz to my, mieszkańcy, mamy okazję zamienić się w jego odkrywców!

Właśnie do tego zachęca akcja społeczno-informacyjna „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków”: spacerujmy po parkach i ulicach, odwiedźmy znane (ale czy na pewno?) sale muzealne i zabytki, skosztujmy potraw w lokalach, w których wcześniej nigdy nie byliśmy. Do przyłączenia się do akcji jej inicjatorzy, Miasto Kraków i Krakowskie Biuro Festiwalowe, zachęcają również przedsiębiorców, instytucje kultury, fundacje i stowarzyszenia – by wspólnie inspirować krakowian do korzystania z atrakcji miasta. Wystarczy przecież niewiele: wizyta w ulubionej kawiarni, obiad w bistro po drugiej stronie ulicy, rodzinne wyjście do muzeum, wycieczka do nieznanej dzielnicy miasta na najpyszniejsze lody w okolicy. To także nasze małe gesty mogą sprawić, że Kraków znowu rozkwitnie!

Już teraz proponujemy samodzielne i rodzinne zwiedzanie, w czym pomogą trasy publikowane na portalu Kraków Travel (dwie z nich znajdziecie także na kolejnych stronach „Karnetu”). Wkrótce zaprosimy na wspólne poznawanie miasta z udziałem przewodników, aktywistów i artystów oraz wydarzenia otwarte, jak pikniki, warsztaty i małe koncerty. Bądźcie na bieżąco, dołączając do akcji „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków” na Facebooku i Instagramie. A przede wszystkim: spacerujcie, zwiedzajcie, wędrujcie, odkrywajcie… i dzielcie się z nami wrażeniami. Bo nieznane, nowe i fascynujące jest często na wyciągnięcie ręki! (bs)

www.facebook.com/badzturysta

www.instagram.com/badzturysta

Śladami królów

Nie ma bardziej „krakowskiej” wycieczki niż spacer Drogą Królewską. Dlaczego więc proponujemy ją w ramach akcji „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków!” skierowanej przede wszystkim do mieszkańców miasta?

Zieleń na Plantach, gwar Rynku Głównego czy urok ulicy Kanoniczej są dla nas, krakusów, codziennością. Opisem tej trasy chcemy jednak pokazać, że nasze miasto można odkrywać w nieskończoność, a jego skarby są niewyczerpane! Zapraszamy więc na wędrówkę Drogą Królewską, zwaną po łacinie Via Regia. Przez wieki podążali nią monarchowie po zwycięskich bitwach i podczas wjazdów koronacyjnych, biskupi obejmujący urząd i cudzoziemscy posłowie; tędy szły kondukty pogrzebowe wielkich Polaków. Wzdłuż historycznej trasy, która prowadzi z placu Matejki, przez Floriańską, Rynek Główny i Grodzką, by Kanoniczą dotrzeć na wawelskie wzgórze, skupiły się najsłynniejsze zabytki królewskiego miasta.

Rozpoczynamy na placu Matejki, gdzie nasz wzrok ściąga przede wszystkim monumentalny pomnik Grunwaldzki, wzniesiony w 1910 roku, a ufundowany przez pianistę, kompozytora i polityka w jednej osobie – Ignacego Jana Paderewskiego. Warto zajrzeć również do kościoła św. Floriana, strzegącego dawnej drogi ku Warszawie (czego pamiątką jest nazwa odchodzącej tu od placu ulicy). Pierwsza świątynia w tym miejscu powstała już w XII wieku dla relikwii tego właśnie męczennika, który według legendy miał ze swego grobowca w rzymskiej kaplicy dawać papieżowi ręką znaki, że to on właśnie chętnie wybierze się w podróż do dalekiej Polski.

Z placu Matejki świetnie widać już Barbakan, arcydzieło średniowiecznej sztuki fortyfikacji, wystawione z końcem XV wieku dla obrony przed spodziewaną nawałą wołosko-turecką (było to pokłosie wojennej wyprawy, która dała nam też niechlubne powiedzenie: „za króla Olbrachta wyginęła szlachta” – sami się domyślcie, jak nam poszło…). Na szczęście najeźdźcy się nie pojawili, a „Rondel” stoi na swoim miejscu już ponad 500 lat! Barbakan po raz ostatni bronił Krakowa w XVIII wieku podczas konfederacji barskiej – jego obsada dzielnie walczyła z wojskami rosyjskimi, aż zabrakło jej amunicji. Wówczas pasamonik Marcin Oracewicz nabił fuzję guzem od swojego stroju i wystrzelił, uśmiercając trafionego w głowę rosyjskiego pułkownika Panina. Wrogie oddziały wpadły w popłoch – i tak Barbakan i guzik uratowały Kraków od zniszczenia.

Pora przejść ku Bramie Floriańskiej – jednej z siedmiu, które niegdyś wiodły do miasta – i pozostałościom murów miejskich z trzema zachowanymi (spośród 47) baszt. Jak to się stało, że z imponujących krakowskich obwarowań ocalało tak niewiele? To zasługa „burzymurków”, o których więcej przeczytacie na s. 102. A czego nie zdołało unicestwić pragnące „upięknienia miasta” grono, omal nie dokonał… tramwaj! Tak, tak – na początku XX wieku, gdy uruchamiano w Krakowie tramwaj elektryczny, jego linia miała prowadzić właśnie przez Bramę Floriańską. Okazało się jednak, że w jej prześwicie nie mieści się trakcja. Postęp musi kroczyć naprzód, bramę trzeba zburzyć – zawyrokowano. Średniowieczny zabytek został jednak uratowany dzięki pomysłowi, by po prostu pogłębić przejazd. Trakcja się zmieściła, tramwaj pojechał dalej…

Wchodzimy w jeden z najsłynniejszych krakowskich traktów – ulicę Floriańską. Została ona wytyczona już na planie lokacyjnym Krakowa w 1257 roku, zaś jej nazwa – po raz pierwszy zanotowana w dokumentach na początku XIV wieku – nie zmieniła się od ponad 700 lat! Przy tej ulicy: swój lokal (w którym działał potem kabaret Zielony Balonik) założył Jan Apolinary Michalik; urodził się i zmarł wielki Jan Matejko (rodzinna kamienica malarza to dziś oddział Muzeum Narodowego w Krakowie); ulokowało się największe w Polsce Muzeum Farmacji (eksponujące także piwnicę do wyrobu win…). Stojące tu kamienice, choć wielokrotnie przebudowywane, mają często rodowody sięgające przynajmniej epoki renesansu, a na niektórych zachowały się godła, które dawnym krakowianom zastępowały numerację domów: Podedzwony, Pod Barankiem, Pod Wiewiórką, Pod Aniołkiem, Pod Matką Boską, Pod Okiem Opatrzności czy Pod Murzynami, zwana też Pod Etiopy.

Tak docieramy na Rynek Główny, największy miejski plac średniowiecznej Europy, wytyczony na przecięciu dawnych szlaków handlowych podczas lokacji Krakowa w XIII wieku. Odtąd ta publiczna przestrzeń zaspokajała potrzeby mieszkańców związane z funkcjonowaniem miasta (ratusz), działalnością handlowo-gospodarczą (Sukiennice czy nieistniejące już dziś budynki Małej i Wielkiej Wagi), życiem religijnym (miejska fara, czyli kościół Mariacki, oraz cmentarze – na dzisiejszym placu Mariackim i wokół kościoła św. Wojciecha) i władzą sądowniczą (pręgierz służący do wymierzania chłosty i piętnowania oraz podest dla kata). Życie tego dawnego miasta poznamy, zwiedzając wystawę Śladem europejskiej tożsamości Krakowa (Podziemny Rynek – oddział Muzeum Krakowa).

Stojące wokół mieszczańskie kamienice i rezydencje arystokratów (m.in. Szara Kamienica, kamienica Hetmańska, Pałac Pod Baranami, Pałac Spiski, Pałac Pod Krzysztofory), ożywające tu legendy i zwyczaje (zaczarowane gołębie, Lajkonik, intronizacja króla kurkowego czy konkurs szopek), ważne uroczystości (hołd pruski i przysięga Tadeusza Kościuszki) – Rynek Główny zasługuje na własną, osobną opowieść! A przecież wokół jest jeszcze tyle cudów: kościół Mariacki z zachwycającym ołtarzem Wita Stwosza i płynącym z wieży hejnałem, kramy renesansowych Sukiennic, w których od setek lat nieprzerwanie trwa handel, Wieża Ratuszowa – godne wspomnienie po dawnej siedzibie władz miasta, kościół św. Wojciecha upamiętniający miejsce, w którym podobno przed ponad tysiącem lat kazania głosił jego patron…

Zatrzymajmy się przy tym ostatnim – dlaczego ta malutka świątynia o romańskim rodowodzie stoi wprost na Rynku? Otóż istniała tu, zanim jeszcze powstał reprezentacyjny plac. A przy jego wytyczaniu średniowieczni urbaniści po prostu wzięli pod uwagę już istniejące budynki czy ważne trakty, zgrabnie go do nich dopasowując.

Tak rzecz miała się także z ulicą Grodzką, w którą teraz wejdziemy. Jej ukośny wylot w rogu Rynku zaburza regularny szachownicowy układ ulic Starego Miasta zaprojektowany podczas lokacji. To świadectwo wieku i znaczenia tego traktu, wzdłuż którego powstał pierwotny Kraków. Podobnie jak na Floriańskiej, tak i na Grodzkiej zachowały się ciekawe zwierzęce oznaczenia domów: Pod Złotym Słoniem, Pod Elefanty (nie dajcie się zmylić: to słoń i nosorożec) czy najstarsze zachowane w Krakowie, czternastowieczne godło wyobrażające króla zwierząt, które nadało kamienicy nazwę Podelwie.

W miejscu, gdzie Grodzką przecina ulica Poselska, jeszcze w XIV wieku… kończył się Kraków! Za znajdującym się tu ziemno-drewnianym wałem rozciągał się Okół, wawelskie podgrodzie i najstarsza przedlokacyjna osada miasta, która już w połowie IX wieku była gęsto zabudowana drewnianymi domami. W XI wieku na Okole stanął imponujący romański kościół św. Andrzeja, pełniący oprócz funkcji sakralnych także rolę twierdzy. Służyły temu trudne do sforsowania, grube kamienne mury, a w ich dolnej części – otwory strzelnicze dla łuczników zastępujące okna. Według Jana Długosza w warownej budowli bezpiecznie schronili się mieszkańcy miasta podczas najazdu Tatarów w 1241 roku. Od XIV wieku świątynia należy do zakonu klarysek.

Tuż obok z końcem XVI wieku rozpoczęto budowę kościoła św. św. Piotra i Pawła – jak głosi anegdota najmniejszego z krakowskich kościołów, tak małego, że nie zmieścili się w nim nawet apostołowie, muszą więc stać na zewnątrz… Wznoszona dla zakonu jezuitów budowla nie miała szczęścia: jej pierwszy budowniczy wyjechał nagle do Włoch, a drugi zmagał się z pękającymi już w trakcie budowy murami i zmarł, nie dokończywszy prac. Zakończył je dopiero trzeci – nadworny architekt Zygmunta III Wazy Giovanni Trevano. W ten sposób, etapami i nie bez trudności, powstał pierwszy w Polsce kościół w stylu barokowym.

Na uwagę zasługuje również rozciągający się przed dawną jezuicką świątynią plac św. Marii Magdaleny. Od średniowiecza stał tu kościół pod tym wezwaniem, o którym obecnie przypominają tylko nazwa i zaznaczony w nawierzchni obrys. To zresztą dość charakterystyczne zjawisko dla krakowskiego Starego Miasta: wiele jego dzisiejszych placów – Wszystkich Świętych, Szczepański, Świętego Ducha – powstało po wyburzeniu starych kościelnych zabudowań.

Przed nami ostatni etap spaceru: ulica Kanonicza, jeden z najstarszych, a zarazem najbardziej malowniczych zakątków Krakowa. Nazwy użyczyli mu kanonicy krakowskiej katedry, którzy od XIV wieku wznosili tu swoje dwory, najpierw w stylu gotyckim, by później przebudować je na wspaniałe renesansowe rezydencje. Do dziś na dziedzińcach można podziwiać krużganki i loggie, zachowały się też bogate zdobienia kamieniarskie i piękne portale – najwyraźniej wawelski kler nie brał sobie zanadto do serca przykazania ziemskiego ubóstwa… Za najokazalszy dom przy Kanoniczej uchodził Pałac Biskupa Erazma Ciołka, który wciąż prezentuje się imponująco (dziś to oddział Muzeum Narodowego w Krakowie). Konkurował z nim Dom Dziekański należący do przełożonego kapituły kanoników (dziekana), od końca XVI wieku manierystyczna rezydencja, do której wiedzie portal z „zapraszającą” inskrypcją Procul este profani – Odstąpcie niewtajemniczeni (obecnie siedziba Muzeum Archidiecezjalnego). W kamienicy u samych stóp wawelskiego wzgórza zamieszkiwał w XV wieku kanonik Jan Długosz, najznakomitszy średniowieczny polski historyk. Wcześniej mieściła się tu łaźnia królewska, w której według jednej z krakowskich plotek dworzanie królowej Jadwigi podglądali jej przyszłego oblubieńca Władysława Jagiełłę, sprawdzając, czy aby „litewski niedźwiedź” nie jest porośnięty futrem.

Stąd na Wawel zostało już tylko kilka kroków – podążając śladami polskich królów, przemierzyliśmy całą Via Regia i… będziemy na nią nieraz wracać. Przecież jeszcze tyle zostało do odkrycia! (bs)

Tę i inne wycieczki po Krakowie znajdziecie na www.krakow.travel.

Zielono nam

Stolica Małopolski to nie tylko zabytki i perły architektury – to także liczne tereny zielone, które są idealnym miejscem relaksu i odpoczynku.

„W dżdżyste dni chodzi się na spacer na Planty [...], a w piękną pogodę na Błonie [...] albo do Lasku Wolskiego. [...] Ostatniej jesieni spacerowałem Plantami i liczyłem wszystkie cienie, które mi towarzyszyły w tej przechadzce. Ale są w Krakowie dla mnie i inne cienie: wiosenne, piękne, ubarwione liśćmi późnego maja. [...] Kto nie był w maju w Krakowie, ten nie wie, co to jest maj. Liście i kwiaty kasztanu powpinane wszędzie w tej starej architekturze działają upajająco” – tak w Podróżach do Polski Jarosław Iwaszkiewicz wspominał swoją wizytę w Krakowie. Ze względu na specyficzne położenie miasto cieszy się różnorodnymi skarbami natury: parkami miejskimi i krajobrazowymi, lasami i ogrodami, łąkami i skwerami. Znajdziemy tu wiele siedlisk rzadkich – w tym pozostających pod ochroną – gatunków roślin i zwierząt. W czasie, kiedy warto być turystą w swoim mieście, przespacerujmy się wspólnie trasami wśród zieleni Starego Miasta i Podgórza, które nie tylko nacieszą nasze oczy spokojem i pięknem, ale i przypomną, że natura zawsze jest bliska sercu Krakowa.

Szlakiem ogrodów

Pierwszą wędrówkę rozpoczniemy od Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego położonego w centrum Krakowa, tuż przy rondzie Mogilskim, dokąd łatwo dojechać komunikacją miejską albo rowerem. Ogród powstał prawie 240 lat temu – w roku 1783. Jego urokliwe, wypełnione śpiewem ptaków alejki biegną wzdłuż kwiatowych rabat i stawów. W szklarniach obejrzymy m.in. rośliny z Alp, Karpat i Kaukazu, a także liczne gatunki palm, roślin mięsożernych, tropikalnych czy biblijnych. Gdy już wypoczniemy wśród kolekcji liczącej ponad 1000 gatunków drzew i krzewów, ruszymy ulicą Kopernika w stronę Starego Miasta: naszym celem są Planty – największy krakowski park miejski.

Zielony pierścień okalający serce Krakowa powstał z początkiem XIX wieku na miejscu zrujnowanych miejskich fortyfikacji i zamulonego koryta fosy, w którym zbierały się nieczystości. Z dawnych umocnień zachowano jedynie Barbakan, Bramę Floriańską, trzy baszty i niewielki fragment murów. W 2. połowie XIX wieku na terenie Plant zaczęły pojawiać się placyki, fontanny, sadzawki, pomniki, altanki czy kioski, w których sprzedawano słodycze i wodę sodową. Spacer po liczącym cztery kilometry długości miejskim parku daje wytchnienie wśród zieleni w samym centrum miasta, a dzięki znajdującym się w jego obrębie lub najbliższym sąsiedztwie zabytkom staje się także swoistą lekcją historii.

Przemierzywszy cały pierścień Plant lub wybrane z jego ogrodów, udamy się na ulicę Krupniczą, gdzie mieści się Dom Józefa Mehoffera. Do dawnego domu artysty, a dziś oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie przylega urokliwy zakątek zaprojektowany przez samego malarza w latach 30. XX wieku. Posadzono w nim takie same gatunki roślin, jakie rosły tam za życia Mehoffera, m.in. bzy, jaśminowce, drzewka owocowe, fiołki i konwalie majowe; na klombach i rabatach możemy podziwiać piwonie, bratki, lilie królewskie, a do późnej jesieni także liczne gatunki róż. Nad całością góruje pomnik przyrody – potężny dąb szypułkowy.

Kilka minut stąd, przy ulicy Piłsudskiego mieści się inny piękny ogród, który do dziś zachował pierwotny dziewiętnastowieczny charakter. Na tyłach Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w cieniu ponadstuletnich drzew zobaczymy fragmenty kamiennych rzeźb z gotyckich kościołów i kamienic Krakowa. Pobliski ogród Muzeum Archeologicznego przy ulicy Senackiej bywa miejscem spotkań krakowskich środowisk kultury i nauki oraz przestrzenią dla koncertów i wydarzeń plenerowych.

Nasz spacer zakończymy w ogrodach Zamku Królewskiego na Wawelu. Ta zrekonstruowana na podstawie reliktów przestrzeń dzieli się na tarasy górny i dolny oraz winnice. W części górnej oddano pierwotny klimat ogrodu, o którym przypominają ceglane alejki, patery ornamentowe, łąka kwietna z trejażami (konstrukcje ze słupków podtrzymujące rośliny pnące) czy rabaty kwiatów i ziół. Na tarasie dolnym warto zobaczyć m.in. sad, w którym wzniesiono altankę o kolistym kształcie, oraz geometryczne wzory uformowane z bukszpanów. Winnice stanowią natomiast symboliczne wspomnienie tradycji uprawy winorośli na wzgórzu wawelskim. Ich układ oparto na szesnastowiecznych opisach i ilustrowanych rycinach, a w ich sąsiedztwie rosną lawenda, róże i wiciokrzew.

Podgórska zieleń

Ze Starego Miasta przenosimy się na drugi brzeg Wisły. Trasa tego spaceru biegnie bowiem przez Podgórze, dzielnicę Krakowa, która do 1915 roku była samodzielnym miastem. Miało ono charakter przemysłowy, a jednak – spójrzcie wokół – ile tu zieleni! Wycieczkę rozpoczniemy w parku im. Wojciecha Bednarskiego, który powstał u stóp wapiennego wzgórza Krzemionek, na miejscu istniejącego tu od średniowiecza kamieniołomu. Otwarto go w 1896 roku i do dziś oferuje starannie wyreżyserowaną kompozycję drzew, krzewów i roślinności rosnącej w zacienionych skalnymi ścianami miejscach. Warto wiedzieć, że w 1918 roku w najbliższym sąsiedztwie parku, przy placu Lasoty i w nieistniejących już koszarach na placu Niepodległości, zawiązał się inspirowany przez porucznika Antoniego Stawarza spisek, który doprowadził do bezkrwawego przejęcia miasta z rąk Austriaków. Wydarzenia te można uznać za początek polskiej niepodległości po ponad 100 latach zaborów!

Ulicą Stawarza kierujemy się ku Wzgórzu Lasoty (pod drodze mijamy niezwykłe tęczowe schody na ulicy Tatrzańskiej). To prawdziwa oaza spokoju i zieleni, niegdyś sięgająca aż do widocznego stąd kopca Krakusa, dziś przedzielona aleją Powstańców Śląskich. Na wzgórzu w XII wieku zbudowano niewielki kościółek św. Benedykta, który w fundamentach kryje jeszcze starszą romańską rotundę i palatium. Nieopodal w latach 1853-1856 wzniesiono fort „Św. Benedykt” należący do austriackiej Twierdzy Kraków. Nie można zapomnieć, że w czasie II wojny światowej wzdłuż północnego stoku wzgórza przebiegała granica krakowskiego getta. Z tego powodu stało się ono jednym z plenerów Listy Schindlera (1993) – to stąd filmowy Oskar Schindler i jego przyjaciółka Ingrid przyglądają się likwidacji getta.

Kładką ponad aleją Powstańców Śląskich przeprawiamy się na drugą stronę ruchliwej arterii komunikacyjnej, by dotrzeć do kopca Krakusa. Wokół tej najstarszej w mieście budowli tajemnica goni tajemnicę: kiedy, jak i dlaczego powstał kopiec? Niczego nie wiemy na pewno. Uchodzi on za mogiłę legendarnego władcy i założyciela Krakowa, ale jak było naprawdę? W czasach przedchrześcijańskich był on przypuszczalnie miejscem obchodzonych wiosną słowiańskich zaduszek. Oddawano tu cześć zmarłym i urządzano stypy. Obecnie to ulubiony cel spacerów wielu krakowian – i gwarancja obejrzenia wspaniałej panoramy miasta.

Nieopodal kopca Krakusa znajduje się rozległy teren dawnego niemieckiego nazistowskiego obozu Plaszow. Obóz pracy przymusowej, później przekształcony w obóz koncentracyjny, powstał tam pod koniec 1942 roku. Według różnych źródeł przewinęło się przez niego od 50 000 do 150 000 ludzi. Wśród tych, którzy przeżyli, znaleźli się m.in. pracownicy fabryki Oskara Schindlera (ok. 1100 osób). Obozowej zabudowy dziś już nie ma – tereny KL Plaszow to drzewa i krzewy, łąki, pagórki, alejki. Podczas spaceru wspomnijmy ofiary wojennych okrucieństw, które upamiętnia kilka niewielkich obelisków, a także stojący od strony ulicy Kamieńskiego siedmiometrowy pomnik Ofiar Faszyzmu z przejmującą symboliką wyrwanych serc. (io, js)

Więcej wycieczek po Krakowie znajdziecie na www.krakow.travel.

CYBER WIANKI

Co w duszy gra

Trochę się wokół nas pozmieniało. I tylko w głowie nie milknie muzyka!

Pandemia koronawirusa trzyma wielbicieli dźwięków w domu, ale nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Ze względu na nietypową sytuację tegoroczne Święto Muzyki – przeniesione do internetu i przemianowane na Cyber Wianki – potrwa aż dwa tygodnie. U progu wakacji oddamy hołd Andrzejowi Zausze oraz wsłuchamy się w głosy młodej sceny muzycznej – w paśmie konferencyjnym (Branża w muzyce, muzyka w branży) i dwóch pasmach koncertowych (Krakowskie Garaże i Krakowskie Dachowanie).

W serii paneli dyskusyjnych zaplanowanych na 12-21 czerwca ludzie świata kultury będą dyskutować m.in. o walce z kryzysem wywołanym przez COVID-19 czy narzędziach wspierania branży muzycznej w Europie. 20 czerwca zajrzymy do Krakowskich Garaży. W studiu Krakowskiej Sceny Muzycznej zaprezentują się: psychodeliczny kwartet Neal Cassady, mroczne trio Killers in Red, improwizujące Fraktale oraz człowiek orkiestra (elektroniczna) Mat Czechowicz. Dzień później będziemy niemal wszędzie. Krakowskie Dachowanie odbędzie się w knajpach, klubach, parkach i na skwerach, a przyłączą się do niego m.in. rozmarzona Edyta Górecka, subtelny runforrest czy trochę orientalna, trochę celtycka, a jednak wciąż polska Kapela Hanki Wójciak. Podczas głównego koncertu Cyber Wianków – Zaucha jest dobry na wszystko (21 czerwca, transmisja z ICE Kraków) – usłyszymy utwory z repertuaru legendy polskiej sceny muzyki rozrywkowej zaaranżowane przez Big Band Małopolski. W roli solistów wystąpią artyści związani z Krakowem (i nie tylko): Andrzej Sikorowski, Limboski, Natalia Kwiatkowska oraz Kuba Badach, Barbara Wrońska i Marcin Jajkiewicz.

Do sieci przenoszą się również tradycyjne poszukiwania najpiękniejszego wianka. Każdy ma szansę na zwycięstwo – wystarczy podszkolić się w trakcie warsztatów online, zgłosić fotograficznie swoje dzieło i czekać na ogłoszenie wyników 26 czerwca.

Po szczegółowy plan koncertów zapraszamy na oficjalną stronę Wianków. (bsu)

Organizator: Krakowskie Biuro Festiwalowe

www.wianki.krakow.pl

FESTIWAL MIŁOSZA

Światłowody poezji

Rozpoczął się dziewiąty Festiwal Miłosza pod hasłem „Nowy stan skupienia”. W tym roku spotkamy się w przestrzeni internetu – choć na odległość, to jednak razem!

Pandemia zaskoczyła nas wszystkich: z dnia na dzień zmieniliśmy stan skupienia, przystosowując się do nowych realiów – z bycia w ruchu przeszliśmy do statycznego #zostańwdomu. Mimo to kultura nie zwolniła! Kluczowe wydarzenia kulturalne przeniosły się z przestrzeni publicznej do świata wirtualnego.

Swoją formę zmienił również Festiwal Miłosza, który w tym roku odbędzie się w całości online na przestrzeni kilku miesięcy – od 4 czerwca do początku listopada. Będzie to okazja do niecodziennych spotkań z poezją, podczas których – jak zapewniają Krzysztof Siwczyk (dyrektor artystyczny wydarzenia), Olga Brzezińska (dyrektor programowa, Fundacja Miasto Literatury) i Izabela Helbin (dyrektor Krakowskiego Biura Festiwalowego) w liście do uczestników festiwalu – „zadbamy o stan skupienia na słowie, detalu, znaczeniu, emocji”. Na kwestie literackie spojrzymy zatem z pewnego dystansu, ale też wnikliwie i na świeżo, jak robi to bohater wiersza Czesława Miłosza Stan poetycki: Jakby zamiast oczu wprawiono odwróconą lunetę, świat oddala się i wszystko, / ludzie, drzewa, ulice, maleje, ale nic a nic nie traci na wyrazistości, zagęszcza się. Soczewką opisywanej przez Miłosza lunety będzie dla nas rzeczywistość pandemiczna.

Podczas pierwszego festiwalowego spotkania inspirowanego Piosenką o końcu świata Miłosza przenieśliśmy się do kraju poezji, w którym na forum – czyli podczas transmisji online – usłyszeliśmy wiersze polskich poetów. W czasie internetowego spotkania Republica Poetica prowadzonego przez Martę Eloy-Cichocką wybrzmiały utwory Miłosza Biedrzyckiego, Wojciecha Bonowicza, Ryszarda Krynickiego, Małgorzaty Lebdy, Ewy Lipskiej, Joanny Oparek, Krzysztofa Siwczyka i Adama Zagajewskiego. A to dopiero przedsmak przyszłych wydarzeń.

W pierwszej połowie czerwca ruszy piąta edycja Konkursu Młodej Poezji skierowanego do pełnoletnich twórców, którzy nie wydali jeszcze swojego debiutanckiego tomu poetyckiego. Inicjatywa wspiera młodych poetów na początku ich kariery literackiej. Partnerem konkursu jest kwartalnik „Czas Literatury” – to właśnie w nim ukażą się wiersze zwycięzcy.

Sięgniemy również po nowości wydane pod patronatem festiwalu –do księgarń trafią pierwsze polskie tłumaczenia tomów poetyckich zagranicznych twórców: Agi Mishol, Petera Gizziego, Alice Oswald, Ivana Štrpki i Anthony’ego Josepha. Poszczególne publikacje będą prezentowane na profilu Festiwalu Miłosza na Facebooku, każdej z nich zostanie poświęcony materiał wideo.

Pod znakiem archiwaliów filmowych upłyną nam lipiec i sierpień. Na facebookowym profilu festiwalu obejrzymy historyczne już nagrania poświęcone ważnym nazwiskom literackim. Wielbiciele popularnych dziś podcastów również znajdą coś dla siebie – niejedno ucho ucieszy seria rozmów poświęconych Miłoszowi, które będą publikowane w festiwalowych mediach społecznościowych.

W harmonogramie festiwalu na lipiec i sierpień znalazły się też bezpłatne warsztaty uważnego pisania, które poprowadzą poetka i pisarka Barbara Klicka, pisarz i fotograf Mikołaj Grynberg oraz historyk i krytyk literatury Tomasz Cieślak-Sokołowski. Podczas spotkań online uczestnicy podejmą się lektury własnych tekstów z perspektywy nieznajomego, nauczą się słuchać i obserwować, by sprawnie budować narrację, oraz prześledzą różne strategie czytania, które pozwalają spojrzeć na utwór z bliska lub daleka. Uwaga, zapisy trwają do 25 czerwca!

Stały kontakt z żywą poezją i twórcami w czasie festiwalu zapewnią internetowe streamingi Virtual Open Mic w ramach pasma OFF. Slamy poetyckie organizowane przez magazyn „KONTENT” i Krakowską Szkołę Poezji będą pojawiać się cyklicznie na facebookowym profilu festiwalu od czerwca do października.

Tegoroczny Festiwal Miłosza będzie dla nas okazją do uważnego spotkania ze słowem i otaczającą nas rzeczywistością – nowy stan skupienia zmieni się w stan poetycki w sieci. Organizatorzy trzymają jeszcze kilka asów w rękawie, śledźcie więc festiwal na Facebooku, bo kolejne wydarzenia zostaną ogłoszone już wkrótce. (am)

4 czerwca – początek listopada

Organizatorzy: Krakowskie Biuro Festiwalowe, Fundacja Miasto Literatury

www.miloszfestival.pl

www.facebook.com/FestiwalMilosza

Poetyckie drogowskazy

Poezja nie pozwala nam błądzić – nawet gdy światem rządzi pandemia. Przekonamy się o tym podczas wyjątkowej edycji Festiwalu Miłosza w sieci. O krętych ścieżkach poezji w internecie opowiada Krzysztof Siwczyk, jego dyrektor artystyczny.

Karnet: Czy poezja może stanowić remedium na trudne czasy, dodawać nam otuchy w momencie, gdy stoimy w obliczu – być może trwałej – zmiany otaczającej nas rzeczywistości?

Krzysztof Siwczyk: Poezja nie jest remedium na nic – ba, nie powinna być obciążana nadmiernymi obowiązkami świadczenia usług zdrowotnych dla narodu znękanego pandemią. Powinna być nieufnością, powinna rejestrować zmiany w dookolnym, zawirusowanym świecie. Zwłaszcza, że zaraza infekuje nie tylko ciała indywidualne, ale i ciało społeczne. Coraz szersze obszary życia społecznego i regulujących to życie instytucji zwyczajnie nam obumiera. Poezja jest oczywiście ekspresją życia indywidualnego, ale ma w sobie moc projekcji na nieco większe – niż koniec własnego nosa – uniwersum. I w tym uniwersum niewiele się zmienia. Być może świat widzialny zmieni się na zawsze. Nie mam tylko pewności, czy na lepsze. Śmiem twierdzić, że na gorsze. Poezja natomiast interweniuje w świat i zaświat. Osobiście lubię ten drugi adres – przestrzeń spekulatywną. Generalnie rodzimy się, żyjemy, chorujemy, umieramy. Literatura nadaje tej tępej mechanice trochę sensu. Poezja ma tu szczególne zasługi. Jeden z moich ukochanych filozofów, Emil Cioran, mawiał: „Życie to zmartwychwstanie w piekle”. Poezja to piekło mapuje i nie pozwala nam w nim całkowicie pobłądzić.

Jak poezja reaguje na pandemię? Czy może się przed nią jakoś obronić? I co najważniejsze, w jaki sposób słowo pisane dociera dziś do czytelnika?

Poezja reaguje zawsze tak samo – zmianą języka. Odnoszę wrażenie, że zwłaszcza teraz ten język zmienia się błyskawicznie. Staje się czułym detektorem zjawisk, w jakie zostaliśmy wrzuceni niczym w kafkowski proces. Na przykład izolacja stanie się najpewniej głównym tematem poezji współczesnej. Zawsze nim była, ale teraz temat ten odnalazł się nie w metaforze, lecz w zupełnie dotkliwej realności naszych żyć poszczególnych i globalnego izolatorium. Poezja nie musi się przed pandemią bronić. Powinna bronić znaczenia słów, które przez pandemię są odkształcane ku sensom zgoła przeciwstawnym. A do czytelnika dociera jak zwykle z oporami. Tym razem opór materii polega na prawie całkowitym paraliżu obiegu książki. Do czasu otwarcia księgarń wszyscy posiłkują się siecią.

Jak zatem sprawić, by publikacje w internecie nie konkurowały z poezją wydawaną w tradycyjny sposób, a stanowiły jej dopełnienie?

Ten model dopełnienia dystrybucji i sprzedaży obowiązywał przed wirusem. Chciałbym, aby wszystko tu wróciło do tamtej normy. Obawiam się jednak, że po przejściu globalnej kwarantanny i lockdownu będziemy już całkowicie, egzystencjalnie rozleniwieni. Będzie nam się wydawać, że kultura jest na wyciągnięcie paluszka do klawiatury. A tak nie jest i mam nadzieję – nie będzie.

Czy festiwale literackie w sieci mogą dotrzeć do szerszego grona odbiorców niż festiwale w tradycyjnej formie?

Być może zasięg ten się zwiększy, a odpowiedni algorytm sieciowej rzeczywistości będzie nas o tym upewniał. Być może przekaz internetowy jest szansą na zyskanie publiczności nowej. Źle by się stało, gdyby za cenę tych zysków zrezygnować z poprzednich zdobyczy czy je utracić. Możliwość uczestniczenia w realnej, żywej kulturze słowa jest czymś niezastępowalnym przez obrazkowy implant. Mówię to z szerszej perspektywy kogoś, kto wobec rewolucji technologicznej jest co najmniej sceptyczny in genere. Wierzę, że czytelnicy są spragnieni kontaktu z żywym autorem. I tego pragnienia nie zaspokoi nawet najsłodsze morze pikseli.

Które utwory Miłosza powinny nam towarzyszyć w dzisiejszych realiach pandemicznych?

Chyba Traktat moralny. To ciekawe, że zaraźliwe czasy wydają nam się jakoś wyjątkowo oryginalne. Historia świata to historia zaraz. Akurat koronawirus, przy całej swojej globalnej spektakularności, nieszczególnie zestawia się z zarazami totalitarnymi, wojennymi, ksenofobicznymi. Jest ciekawym starterem apokalips, o jakich nie śmiemy jeszcze śnić. Ale jest też szansą na poważny namysł nad historią i ewentualnie przyszłością naszego gatunku. Zaiste nieprzypadkowo niedawno Jacek Podsiadło opublikował istotny głos w debacie o polskiej historii. Wiersz Słup ze słów rozmawia z wielkimi traktatami Miłosza. Wygląda na to, że Miłosz jakoś się nam teraz aktualizuje. Jak trwoga to do Miłosza! Osobiście nie wyszczególniam żadnego wiersza czy książki Miłosza na „tu i teraz”. Myślę, że większość swoich rzeczy pisał Miłosz w perspektywie pozaczasowego uniwersum – tak byśmy rozumieli mechanizmy i procesy, a nie populizmy i ekscesy. One są zawsze i wszędzie tą samą, niemą przemocą.

Rozmawiała Anna Mazur

Krzysztof Siwczyk – dyrektor artystyczny Festiwalu Miłosza, poeta i aktor. Mieszka w Gliwicach, studiował kulturoznawstwo na Uniwersytecie Śląskim. Współtwórca założonej w 1994 roku grupy poetyckiej Na Dziko. Za tom Dzikie dzieci (1995) otrzymał m.in. nagrodę miesięcznika „Czas Kultury” za najlepszy poetycki debiut roku. Członek Europejskiej Akademii Filmowej oraz Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i PEN Clubu. Współpracuje z „Polityką”. Współprowadził programy telewizyjne poświęcone książkom Czytelnia oraz Czytanie to awantura w TVP Kultura. Pracuje w Instytucie Mikołowskim, gdzie redaguje poetycką serię wydawniczą, a także pismo literackie „Arkadia”. W 2014 roku został laureatem Nagrody Fundacji im. Kościelskich za tomik Dokąd bądź. Jego najnowszy tom poetycki to Osobnikt (2020), ostatnio wydał też książkę Manuał (2020).

FESTIWAL KULTURY ŻYDOWSKIEJ

Ukryte światło

W tym roku nie będzie nam dane bawić się wspólnie podczas koncertu Szalom na Szerokiej. „Człowiek planuje, a Bóg się śmieje” – mówi żydowskie powiedzenie. Organizatorzy Festiwalu Kultury Żydowskiej nie załamują jednak rąk, tylko odpowiadają: zapraszamy na Prolog!

Jak mówi Robert Gądek, zastępca dyrektora Festiwalu Kultury Żydowskiej, decyzja o przeniesieniu jubileuszowej, 30. edycji nie należała do najłatwiejszych. W momencie ogłoszenia pandemii machina festiwalowa pracowała pełną parą: dogrywano ostatnie terminy, wykonawców, ruszała cała produkcja. „Wiedzieliśmy jednak, że przełożenie tej edycji to jedyna właściwa decyzja” – mówi. A dyrektor FKŻ Janusz Makuch dopowiada: „To decyzja podjęta z konieczności, wobec braku jakiegokolwiek innego wyboru. Nie mogliśmy zmienić faktu, że groza pandemii, zaraźliwa, jak niegdyś proletariacka międzynarodówka, rozlała się po świecie”.

Jednak ogień, który miał być motywem przewodnim tegorocznej edycji, nie gaśnie w sercach organizatorów FKŻ. Od czasu ogłoszenia lockdownu regularnie zapraszają wierną festiwalową publiczność do odsłuchania różnych koncertów rejestrowanych na przestrzeni lat, m.in. z synagogi Tempel. „Wszystko po to, by móc na nowo przeżywać muzykę i cieszyć się nią w zaciszu domowym” – komentuje Julia Lorenc, jedna z programerek festiwalu. Dla spragnionych nowych poszukiwań zostały przygotowane również specjalne playlisty na platformie streamingowej, gdzie pracownicy Stowarzyszenia FKŻ dzielą się swoimi muzycznymi inspiracjami. Oprócz tego na fanpage’u festiwalu użytkownicy Facebooka mogą śledzić cykl ciekawostek i anegdot, które sięgają dobrych kilkanastu lat w przeszłość, pokazując od kuchni historyczne edycje FKŻ. Załoga Cheder dba zaś o systematyczne dzielenie się z klientami przepisami, zachęcając do samodzielnych eksperymentów kulinarnych.

W czerwcu rozpoczyna się zaś Prolog 30. FKŻ. Cykl wydarzeń potrwa aż do grudnia, kiedy przypada Chanuka – Święto Świateł, które jest jednym z najpiękniejszych żydowskich symboli nadziei. „Zaplanowaliśmy dla naszej publiczności kilkadziesiąt wydarzeń, zarówno online, jak i w realu. Zapewniamy, że nawet bez fizycznego udziału damy wszystkim odczuć festiwalowy klimat. Mamy nadzieję natomiast, że już na kolejnych wydarzeniach, które zaplanowaliśmy, spotkamy się m.in. w naszym ukochanym Chederze” – mówi Julia Lorenc.

Już 26 czerwca organizatorzy zapraszają na imprezę otwarcia, podczas której wirtualnie wystąpi i izraelski DJ BeatFoot. Natomiast 28 czerwca odbędzie się zaskakujący w formie koncert inauguracyjny Prologu, w którym udział wezmą najciekawsi i najważniejsi muzycy z długiej historii FKŻ: Frank London, David Krakauer, Shai Tsabari, Kutiman, Lola Marsh, Piyut Ensemble, Gili Yalo, Ori Alboher, Neta Elkayam czy Shofar. „Koncert inauguracyjny zaprezentuje naszym widzom wybrane utwory specjalnie nagrywane w różnych częściach świata przez zespoły i artystów, których uważamy za szczególnie ważnych i związanych z festiwalem. Wielu z nich pojawia się w Krakowie regularnie, prezentując nowe projekty i zjednując sobie nowe rzesze fanów, tak jak chociażby Eyal Talmudi czy David Krakauer. Tak jak Szalom gromadzi występy zespołów z tygodnia festiwalowego, tak my postanowiliśmy zaprosić znacznie więcej twórców z ponad 30-letniej historii FKŻ do tworzenia wyjątkowego koncertu dostępnego online” – opowiada Robert Gądek.

A to dopiero początek! Na przestrzeni pół roku usłyszymy jak zawsze muzykę niezwykle różnorodną, graną m.in. przez Bastardę, Orkiestrę Klezmerską Teatru Sejneńskiego z Davidem Krakauerem, Brass Band Franka Londona, Jacaszka i Vox Varshe, Bester Quartet ze światową premierą najnowszej płyty z muzyką Bajgelmanów, a także nową odsłonę krakowskiego projektu MLDVA stworzonego przed kilku laty specjalnie na FKŻ.

Nie zabraknie tradycyjnych imprez DJ-skich, podczas których wystąpi m.in. DJ Ludwik Zamenhof. Czeka nas również kultowy już Teder Weekender – w trochę innej formie niż dotychczas. „W lipcu połączymy się wirtualnie z telawiwskim kolektywem i klubem Teder. Dzięki tej niestandardowej formie będziecie mogli bawić się z nami również we własnych domach” – podkreśla Julia Lorenc.

Oprócz tego organizatorzy przygotowują serię wykładów, których gośćmi będą rabin Boaz Pash, Edwin Seroussi, Yossi Klein Halevi, Wojciech Pszoniak, Matti Friedman i Janusz Makuch, oraz warsztatów: muzycznych z Jeffem Warschauerem, kulinarnych z Chrisem Gawlikiem i dla dzieci z Anną Gieracką. Zaplanowane są również spotkania literackie realizowane wspólnie z Krakowskim Biurem Festiwalowym i wieczory poetyckie. Jeśli tylko pozwoli na to reżim sanitarny, odbędą się zwiedzania i spacery, a także projekty artystyczne (w tym te zrealizowane przez duet designerów MiPolin, a także Olgę Drendę i Agnieszkę Pajączkowską) oraz wydarzenia dla seniorów.

„Ogień, światłość, płomień, blask odgrywają istotną rolę w judaizmie. Podobnie jak w naszym codziennym życiu. Dopóki rozpala nas ogień pasji i miłości, dopóty płonie w nas życie. Nas, ludzi skupionych wokół światła festiwalu, łączy płomień wspólnej fascynacji i miłości do świata kultury żydowskiej. Kultury równie żywej i zmiennej, jak ogień, z którego zrodził się Festiwal Kultury Żydowskiej w Krakowie i od 30 lat wchłania w siebie i jednocześnie promieniuje żywym światłem kultury judaistycznej. Dla mnie jest to Światło Wieczne – Ner Tamid” – puentuje Janusz Makuch.

Chłońmy więc to światło, które daje nadzieję na to, że w przyszłości znów spotkamy się podczas Szalom na Szerokiej! (js)

Organizator: Stowarzyszenie Festiwal Kultury Żydowskiej

www.jewishfestival.pl

MIESIĄC FOTOGRAFII W KRAKOWIE

Czy fotografia może zmieniać świat?

21 maja rozpoczęła się osiemnasta, nietypowa edycja Miesiąca Fotografii w Krakowie – nazwa jest w tym roku umowna, bo wydarzenia i wystawy potrwają przynajmniej do końca wakacji.

Większość wystaw odbędzie się w realnej przestrzeni – pierwsze otwarcia zapowiadane są na przełom czerwca i lipca. W chwili zamknięcia tego numeru „Karnetu” nie znamy jeszcze pełnego harmonogramu – aktualne daty będą publikowane na bieżąco na stronie i w mediach społecznościowych festiwalu. Natomiast wszystkie wydarzenia towarzyszące odbywają się online.

Rozmowy (nie tylko) o fotografii

Rezerwujcie zatem czas, bo mimo niesprzyjających okoliczności wydarzeń jest w tym roku naprawdę dużo! Na kanale YouTube można odtworzyć inauguracyjny panel dyskusyjny Fotografia w obliczu katastrofy: dokument i bunt, w którym kuratorka i producentka Magdalena Kownacka rozmawiała z kuratorem Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie Sebastianem Cichockim oraz artystami Karoliną Gembarą, Witkiem Orskim i Agnieszką Rayss o sztuce i artystach w sytuacji pandemii oraz jej spodziewanych skutkach. Czy twórcy poradzą sobie bez międzynarodowych festiwali i możliwości podróżowania? Czy ekrany komputerów są odpowiednim narzędziem do doświadczania sztuki? – to tylko kilka z niezwykle ciekawych wątków tej rozmowy, która zainaugurowała cykl dyskusji na temat zmian we współczesnym świecie Fotograf(ia) w działaniu. Wykład specjalistki nowych mediów i komunikacji, a zarazem kuratorki i artystki Joanny Żylińskiej Fotografia post-ludzka. Obrazowanie świata w epoce sztucznej inteligencji także dotyka głównego pytania, jakie za fotografem Konradem Pustołą postawili przed uczestnikami organizatorzy festiwalu: Czy fotografia może zmieniać świat? W cyklu wypowiedzi Przez obraz goście ze świata kultury i nauki (m.in. Agnieszka Sural, Anna Bas, Łukasz Lamża, Urszula Zajączkowska czy Agnieszka Szuścik) poruszą najbardziej istotne problemy współczesności w kontekstach wykraczających poza sferę sztuki czy medium fotografii. Aga Kozak do serii rozmów o obecnym kryzysie Psycho Big Talk także zaprosiła przedstawicieli różnych dziedzin: psychologa Bartłomieja Dobroczyńskiego, filozofa i pisarza Remigiusza Ryzińskiego, dyrektora Greenpeace Polska Pawła Szypulskiego oraz Aleksandrę Przegalińską, filozofkę, futurolożkę i specjalistkę w dziedzinie sztucznej inteligencji. Czuły jutuber i pisarz bez pracy? Przyszłość opowiadania historii to z kolei rozmowy dziennikarki Karoliny Sulej z badaczami i pisarzami Karoliną Rychter, Kasprem Bajonem i Olgą Wróbel o tym, w jaki sposób pandemia wpłynie na kształt kultury audiowizualnej i kultury słowa. Czy znaleźliśmy się w momencie przełomu? – ta kwestia podjęta zostanie z rozmaitych perspektyw: literaturoznawczej, kulturoznawczej, filozoficznej, języka filmowego, komiksu, poezji i prozy, zarówno z punktu widzenia uczestników kultury, jak i jej twórców. Dziennikarka Agnieszka Obszańska wraz z kuratorami ShowOFF zaprosi na The Sound of ShowOFF – dźwiękowe oprowadzanie po brzmieniach inspirowanych projektami tegorocznych laureatów konkursu. Pytanie Dlaczego obrazy? to temat serii spotkań ze współczesnymi teorety(cz)kami i prakty(cz)kami fotografii, którzy zastanowią się, czy w świecie coraz silniej zdominowanym przez partykularyzmy fotografia mogłaby odegrać rolę języka uniwersalnego. Rozwijany w formie interaktywnego bloga projekt badawczy Witka Orskiego i Krzysztofa Pijarskiego potrwa do 2022 roku i zakończy się wydaniem cyfrowej publikacji. Rozmowy online toczą się tylko po polsku i nie są tłumaczone.

Czas zmiany

Pandemia i jej ekonomiczne oraz społeczne konsekwencje tylko uwypukliły problemy, które już wcześniej były przedmiotem zainteresowania kuratorów i artystów zaproszonych do udziału w festiwalu, takie jak: kryzys klimatyczny, alienacja, lęk o przyszłość, radykalizm czy manipulacja za pomocą obrazów. Wśród pierwszych, otwieranych już 26 czerwca wystaw jest wyróżniony w ubiegłorocznym Przeglądzie Portfolio projekt Złość piękności szkodzi Weroniki Perłowskiej. Prezentacja w Galerii Nośna rozprawi się ze stereotypami na temat współczesnego feminizmu, przynosząc jednocześnie studium kobiecych emocji, skrywanych na co dzień pod społecznymi i kulturowymi normami funkcjonowania. Z kolei Karolina Gembara, autorka warsztatów fotografii partycypacyjnej dla migrantów, w siedzibie Fundacji Razem Pamoja zaprezentuje efekty projektu performatywno-fotograficznego Ukłon. Ćwiczenia z gościnności zrealizowanego tuż przed ogłoszeniem kwarantanny z udziałem mieszkańców i mieszkanek Krakowa dotkniętych doświadczeniem migracji. Obecny w nim temat lęku przed „obcym” w ostatnim czasie nabrał szczególnie aktualnego wymiaru. Wystawą Zygmunt Rytka. Do kogo należy kosmos? – obejmującą cykle fotograficzne 1980/1981 oraz Fotowizja, uzupełnione filmami Retransmisja i Fiat 126p – Karol Hordziej przypomni okres stanu wojennego w Polsce oraz stosowane przez ówczesną władzę manipulacje medialnym przekazem. A jak dzisiaj wygląda kwestia wiarygodności przekazywanych przez media informacji? Zaplanowany w późniejszym terminie pokaz Dyba Lach, Adam Lach. Ranne ptaki są nieufne to efekt trzyipółletnich podróży dwojga dokumentalistów po Polsce „ciekawych czasów”. Ich efektem są teksty i fotografie, które złożyły się na wydaną w tym roku książkę Rewizje. Wystawa zaprezentuje wizualną część tego projektu.

W instalacji filmowej Scenariusze przyszłości Lena Dobrowolska i Teo Ormond-Skeaping przedstawią hipotetyczne scenariusze klimatyczne na najbliższe 80 lat stworzone w nawiązaniu do najnowszych doniesień naukowych o niebezpiecznych zachodzących na Ziemi zmianach (Tytano, od 3 lipca). Także wystawa-książka Znaki na niebie i na ziemi dotyka problemu degradacji naturalnego środowiska i tworzenia się nowego porządku świata, w sytuacji gdy – jak twierdzi kontrowersyjny filozof przyrody i autor pojęcia „ciemnej ekologii” Timothy Morton – mit postępu został przerwany przez nagromadzenie dziwnych przypadków…

Temat emocji powróci na wirtualnej wystawie Z nikim się nie dzielę, która skupi się na pytaniu, czy poprzez fotografię można oddać coś więcej niż tylko wygląd rzeczy. Czy da się pokazać przeżycia, relacje, uczucia? Koncepcja prezentacji nawiązuje do książki Lęk Antoniego Kępińskiego, a zaczerpnięte z niej pojęcie „krystalizacji uczuć” zostało przez kuratora Adama Mazura skojarzone z procesem wywoływania fotografii. Wśród zaproszonych artystów (głównie artystek), znalazły się autorki znane nie tylko z galerii sztuki, ale i z działalności w internecie.

Debiuty ShowOFF

Prezentacja premierowych projektów wyłonionych w otwartym konkursie ShowOFF to nie mniej ważna od programu głównego część festiwalu. W przestrzeniach Tytano zobaczymy (najprawdopodobniej już na przełomie czerwca i lipca) osiem indywidualnych wystaw przygotowanych we współpracy z czworgiem kuratorów, uznanych specjalistów w dziedzinie sztuk wizualnych. Pod opieką Andrei Copettiego powstały pokazy Oktawiana Jurczykowskiego Czerwień ciemniejsza na czarno-białych zdjęciach (mieszający współczesne i archiwalne obrazy projekt osnuty wokół postaci Józefa Piłsudskiego) oraz Liquido. Woda śni o sobie Domenica Camardy, który skupił się na coraz bardziej płynnym pojęciu tożsamości w obecnym niestabilnym świecie. Joanna Rzepka-Dziedzic wzięła pod skrzydła wystawy architektki i fotografki Aleksandry Nowysz Lepsze jutro (autorka zajęła się utopijnym wymiarem miejskich ogródków działkowych) oraz także architektki i pasjonatki fotografii Agaty Read (tytułowe Lemany to miejscowość na Kaszubach, gdzie autorka w dzieciństwie spędzała wakacje). Bart Kręzołek, który dla pasji fotograficznej porzucił branżę finansową, pokaże także sięgającą do wspomnień z dzieciństwa wystawę Mute przygotowaną z Joanną Kinowską. Pod opieką tej kuratorki powstał również przywołujący pożydowskie przestrzenie pokaz dziennikarki i aktywistki Joanny Szpak Ostachowskiej zatytułowany Miasteczko. Kurator Mateusz Sarełło pracował z kolei z Jakubem Stankiem nad poruszającym kwestie zanieczyszczenia środowiska i smogu projektem W oczekiwaniu na słońce oraz z Dominikiem Wojciechowskim – nad bardzo osobistą historią rozpadu jego rodziny nazwaną przez autora Zamek.

***

To najdłuższy Miesiąc Fotografii w historii – przed nami całe lato z fotografią! – online i w galeriach. Informacje o aktualnych terminach wystaw i wydarzeń najlepiej śledzić na stronie oraz kanałach społecznościowych festiwalu. (dd)

21 maja – ???

Organizator: Fundacja Sztuk Wizualnych

www.photomonth.com

www.facebook.com/photomonth

www.instagram.com/krakowphotomonth

KULTURALNY KRAKÓW

Kolory tęczy

Napisał ich sześć. Są uważane za wybitne osiągnięcie na polu muzyki kameralnej, artystycznie stojące wyżej nawet niż jego kwartety smyczkowe. Zbiór utworów na dwoje skrzypiec, dwie altówki – instrument szczególnie ceniony przez kompozytora – i wiolonczelę przeprowadza słuchacza przez bogactwo ludzkich emocji. Mowa o kwintetach smyczkowych Wolfganga Amadeusza Mozarta, które w sześć kolejnych niedzielnych wieczorów (pierwszy koncert 14 czerwca, zakończenie cyklu 19 lipca) zaprezentuje Capella Cracoviensis.

Skąd pomysł na taki właśnie repertuar? „Nie robimy tego, co wymuszają okoliczności. Robimy dokładnie to, co chcemy robić: przechodzimy przez kryzys poprzez inwestycje. W zespole muzyki klasycznej nic lepiej nie rozwija niż kameralistyka. W kulturze nic nie przynosi lepszych wyników niż decentralizacja, zrównoważony rozwój, rozbudzanie wrażliwości […] Oto wszystkie kwintety smyczkowe Mozarta. Wszystkie kolory tęczy” – deklaruje dyrektor zespołu Jan Tomasz Adamus.

Jako pierwszy zabrzmi Kwintet smyczkowy nr 1 B-dur KV 174, który zaprezentują Agnieszka Świątkowska i Tomasz Góra (skrzypce), Jacek Dumanowski i Teresa Wydrzyńska (altówka) oraz Konrad Górka (wiolonczela), a następnie Kwintet smyczkowy nr 5 D-dur KV 593 zagrają Robert Bachara i Tomasz Góra (skrzypce), Mariusz Grochowski i Grzegorz Piętkowski (altówka) oraz Tomasz Pokrzywiński (wiolonczela). Czerwcową odsłonę cyklu uzupełni Kwintet smyczkowy nr 2 c-moll KV 406 (oryginalnie napisany jako serenada na zespół instrumentów dętych, po kilku latach Mozart przygotował także wersję na smyczki) w wykonaniu Macieja i Jadwigi Czepielowskich (skrzypce), Jacka i Anety Dumanowskich (altówka) oraz Aleksandry Buczyńskiej (wiolonczela).

Koncerty, grane przez muzyków Capelli Cracoviensis na żywo w Teatrze im. Juliusza Słowackiego, będą transmitowane na profilu facebookowym zespołu. (wz)

www.capellacracoviensis.pl

www.facebook.com/capella.cracoviensis

Willowe podróże

Podobnie jak większość instytucji kultury, także Willa Decjusza przeniosła swoje działania do świata wirtualnego i zaprasza na cykl Villa Artis Online prezentujący sylwetki muzyków tworzących i rozwijających swoją działalność w Krakowie. „W opustoszałych przestrzeniach willowych pojawia się artysta, który to miejsce zna, w którym kiedyś koncertował w wypełnionej sali, i proponuje swoją interpretację utworu, zabierając nas w muzyczną podróż” – mówi prof. Dominika Kasprowicz, dyrektor Stowarzyszenia Willa Decjusza. Co ważne, repertuar poszczególnych spotkań jest nawiązaniem do bogatej historii tej pięknej renesansowej rezydencji. W pierwszym odcinku cyklu muzyka Fryderyka Chopina w wykonaniu pianistki Izabeli Jutrzenki-Trzebiatowskiej przypomniała o działającym w Willi artystycznym salonie księżnej Marceliny Czartoryskiej, uczennicy polskiego kompozytora. W drugiej odsłonie pieśni arabskie zaśpiewał syryjski muzyk Wassim Ibrahim, akompaniując sobie na arabskim instrumencie ud; koncert został zarejestrowany na tle orientalnych kafli pokrywających ściany loggii Willi Decjusza. W trzecim, czerwcowym odcinku posłuchamy dwóch miniatur fortepianowych na lewą rękę w wykonaniu uzdolnionego pianisty i pedagoga Piotra Różańskiego – termin wydarzenia i sam koncert już wkrótce na stronie internetowej instytucji. (wz)

www.willadecjusza.pl

Mowa dźwięków

W jaki sposób hasło z przełomu XVI i XVII wieku „Ut oratio sit domina harmoniae” – głoszące prymat słowa nad muzyką – odnajduje się w bliższych nam historycznie kompozycjach? Z tym pytaniem zmierzy się Chór Polskiego Radia pod dyrekcją Marii Piotrowskiej-Bogaleckiej. Podczas koncertu Navigatio ARS transmitowanego 30 czerwca na profilu facebookowym zespołu usłyszymy pieśni napisane do słów wybitnych poetów XIX i XX wieku. Zabrzmią po polsku Pieśni miłosne Macieja Małeckiego skomponowane do wierszy Kazimierza Przerwy-Tetmajera, francuskie Sept chansons Francisa Poulenca z tekstem Guillaume’a Apollinaira, Die Jahreszeiten Ernsta Křeneka do słów prekursora klasyki weimarskiej Friedricha Hölderlina, a także Three Poems Pēterisa Vasksa, w których Łotysz umuzycznił poezje Czesława Miłosza. W programie znajdzie się także reprezentujący jedną z najbardziej intrygujących form łączących słowo i muzykę Madrigal op. 35 Gabriela Fauré oraz kompozycje Camille’a Saint-Saënsa i Benjamina Brittena. (wz)

www.chorpolskiegoradia.pl

www.facebook.com/chorpolskiegoradia

Cuda w lecie

O sprawczej mocy tęsknoty, artystycznej „magmie” i o tym, co iskrzy nocą w rozmowach, mówi Witold Wnuk, twórca i dyrektor programowy Summer Jazz Festival Kraków.

Karnet: Nie mogę pamiętać tamtych czasów, ale w latach 80. Polacy nie wyjeżdżali chyba masowo do Kuwejtu?

Witold Wnuk: To był ponury okres. Miałem dwoje małych dzieci, a zarobić na utrzymanie było bardzo trudno. Grałem na różnych instrumentach (jestem wiolonczelistą, ale grałem też na fortepianie, keyboardach i perkusji) i z różnymi artystami. W połowie siermiężnych lat 80., kiedy przestałem uczestniczyć w ciekawych projektach z Ewą Demarczyk, Januszem Muniakiem czy w Starym Teatrze, przyłączyłem się do zespołu Marcus, który grał koncerty w luksusowych hotelach w rejonie Zatoki Perskiej. Trwało to dwa lata, a później dostałem propozycję wykładania wiolonczeli na niedawno otwartej uczelni muzycznej w Kuwejcie. Zacząłem tam pracować w 1988 roku i odkryłem bardzo szybko, że podobnie jak siostra [Joanna Wnuk-Nazarowa – przyp. red.], przejawiałem pasję i talenty menedżersko-organizatorskie. Do dzisiaj się dziwię, że przeżywając doniosłe akty artystyczne jako wykonawca – koncerty z Demarczyk to były prawdziwe misteria – potrafię czerpać podobną satysfakcję kulturalną z organizowania festiwali i konkursów. A jednak dzieje się to, kiedy uczestniczę w Niedzieli Nowoorleańskiej, Nocy Jazzu czy koncercie Pata Metheny’ego.

Odkryty wtedy zapał organizatorski przeniósł pan na polski grunt. W 1996 roku odbyła się pierwsza edycja Letniego Festiwalu Jazzowego w Piwnicy pod Baranami, znanego obecnie jako Summer Jazz Festival Kraków.

Zawsze powtarzam, że siłą Krakowa są nie tylko festiwale, ale też ta artystyczna „magma”. Armia artystów, setki miejsc i to, co iskrzy nocą w rozmowach na Rynku Głównym i Kazimierzu, są nieprawdopodobnym bogactwem i tym, co wyróżnia Kraków w skali światowej. Festiwale są składnikiem tego zjawiska. Podczas Summer Jazz Festival największym bohaterem jest sam Kraków. Personifikuję miasto, bo to jest żywy twór. Po otwarciu kawiarenek w wyniku odmrażania gospodarki wiele lokali odwiedzało po kilku gości, a przed Vis-à-vis kłębiło się 80 osób, nie dało się wejść. To jest to – rodzinny tygiel krakowskiej bohemy, w którym poruszają się również jazzmani.

Kiedy siedziałem większą część roku w Kuwejcie, strasznie tęskniłem za Krakowem. Również z powodu tej tęsknoty powstał festiwal. Oczywiście pchnął mnie do tego Piotr Skrzynecki podczas czterdziestolecia kabaretu Piwnica pod Baranami. W latach 80. w letnich miesiącach grałem w Krakowie koncerty z cyklu Bossa nova od nowa, występował również zespół Combo Pikante m.in. z Haliną Jarczyk, Marianem Pawlikiem i Janem Budziaszkiem. „Skrzynia” mi wtedy podpowiedział, żeby zrobić taki cały miesiąc, na kształt festiwalu. Pomyślałem: „A dlaczego by nie?”. W 1996 roku zorganizowaliśmy pierwszą edycję, bazując na krakowskich muzykach. W finale przyjechał Michał Urbaniak, który zagrał z Jarkiem Śmietaną. To był niezwykły sukces, na koncerty przychodziły tłumy. W tym czasie zaczął się ukazywać „Karnet”, a jego Kalendarium w trakcie tygodnia zajmował głównie Letni Festiwal Jazzowy. Nasza więź trwa do dzisiaj. Później były koncerty Mistrzowie jazzu w ogrodach Muzeum Archeologicznego. Na każdym były dwa, trzy tysiące ludzi. To były początki festiwalu.

Czy podczas nadchodzących wakacji jazz wyciągnie ludzi z domu?

Jako wstęp do 25. Summer Jazz Festival w drugiej połowie czerwca we współpracy z radiową Dwójką zaprezentujemy w sieci serię siedmiu koncertów Jazz w Krakowie. Ale wystarczy już transmisji online. Cieszymy się, bo festiwal będzie zrealizowany z koncertami na żywo niemal w pierwotnie planowanym kształcie. Dwa występy gwiazd są przełożone – Branford Marsalis Quartet i Kenny Garrett wystąpią w przyszłym roku. Wszystkie pozostałe koncerty się odbędą. Większe z nich przenosimy na pierwszą połowę sierpnia. Zagrają m.in. Urszula Dudziak (2 sierpnia), grupa Friends z Karen Edwards (7 sierpnia), Billy Cobham, Adam Bałdych i Vladislav „Adzik” Sendecki w ramach Fusion Night (8 sierpnia) oraz Adam Makowicz i Leszek Możdżer (18 sierpnia). Wielkie festiwalowe święto jazzu tradycyjnego – plenerowa Niedziela Nowoorleańska – odbędzie się w ograniczonej formie na Rynku Głównym 9 sierpnia.

Koncerty gwiazd polskiego jazzu w Pałacu pod Baranami odbędą się w dwóch odsłonach: od poniedziałku do czwartku grać będziemy w Piwnicy, a w weekendy odbywać się będą koncerty plenerowe na dziedzińcu. Na koncertach plenerowych wystąpią m.in. Aga Zaryan i Szymon Mika (3 lipca), trio Wojciecha Karolaka (4 lipca) i kwartet Jana „Ptaszyna” Wróblewskiego (5 lipca), a w kolejnych tygodniach m.in. Dorota Miśkiewicz, Marek Napiórkowski, Stanisław Sojka, Krystyna Prońko, Adam Bałdych, Paweł Kaczmarczyk, grupa Laboratorium, Grażyna Auguścik oraz włoscy wirtuozi Pasquale Stafano i Gianni Iorio. Codziennie jazz będzie również rozbrzmiewał w Harris Piano Jazz Bar. Gospodarzem cyklu Solo Piano Week – obejmującego siedem solowych recitali pianistów – będzie klub Piec Art (6-12 lipca), a dodatkowe koncerty odbędą się w klubie U Muniaka, Alchemii oraz Pracowni pod Baranami (cykl Scena młodych). Ze względu na związane z pandemią obostrzenia w tym roku nie dojdzie do skutku Noc Jazzu, impreza od lat organizowana w okresie Summer Jazz Festival Kraków. Działamy w duchu otwarcia – wierzymy, że zwyciężymy nad materią i zapraszamy wszystkich do słuchania.

25. edycja imprezy to również czas podsumowań. Niebawem na rynku ukaże się okolicznościowa książka.

Książka Jazz w Piwnicy pod Baranami – 25 lat Summer Jazz Festival Kraków, którą napisałem na zamówienie PWM, jest już właściwie ukończona. Przedstawia moje refleksje w pierwszej osobie i składa się z trzech części. Pierwsza to rys historyczny jazzu w Piwnicy pod Baranami od 1956 roku wraz z moim wspomnieniami. W tym rozdziale zajmuję się wiodącą rolą Piwnicy w polskiej historii tego gatunku – opisuję kolejne fazy jej istnienia, zapaść, przenosiny środowiska do Helikonu, kolejne przenosiny do klubu Pod Jaszczurami, aż wreszcie odrodzenie jazzu w Piwnicy. Zasadnicza, środkowa część książki, to opis dotychczasowych 24 edycji Summer Jazz Festival wraz ze 150 fotografiami. W trzeciej części przedstawiam postacie polskiego jazzu, które odeszły. Poczynając od zmarłego w 2003 roku znakomitego kontrabasisty Andrzeja Cudzicha, kończąc na Wandzie Warskiej, która odeszła w ubiegłym roku. W książce są też bywalcy związani z festiwalem, piwniczni skandaliści oraz moi najbliżsi współpracownicy, m.in. Antek Dębski czy Ola Marzec. A w post scriptum refleksje o wielkim Krakowie.

Jak wielkim? Czy kiedyś będziemy mogli mówić o europejskim Nowym Orleanie?

Jesteśmy już jednym z letnich centrów jazzu w Europie. Wkrótce mamy szansę przejąć pałeczkę lidera. Istnieją pewne analogie z Nowym Orleanem, w którym są setki klubów i który jest kolebką jazzu. Kraków jest miejscem, do którego miliony turystów ściągają z powodów religijnych, historycznych, kulturalnych, martyrologicznych. Dziedzictwem kultury może być też stworzenie wielkiego centrum jazzu, które szczególnie w okresie letnim przyciąga dziesiątki tysięcy ludzi. Proszę też zwrócić uwagę, jak ogromny odsetek czołowych muzyków polskiej sceny „wychodził” i „wychodzi” z Krakowa. Wśród wiodących obecnie polskich pianistów są: „Adzik” Sendecki, Dominik Wania, Piotr Orzechowski, Paweł Kaczmarczyk, Wojciech Groborz, Joachim Mencel czy Kuba Płużek oraz znakomity organista Kajetan Galas. To jest ogromna kopalnia.

Jak doświadczenia z Kuwejtu, gdzie przez trzy dekady organizował pan festiwale, konkursy i koncerty, wpływały na krakowskie święto jazzu?

To była przygoda, zupełnie inna bajka. Szybko się zorientowałem, że tamtejszym odbiorcom trzeba na początku uświadomić, że muzyka jest sztuką, a sztuka jest potrzebna człowiekowi. W Kuwejcie obmyślałem sobie, jakie cuda będę robił w lecie, i przylatywałem do Krakowa podekscytowany. W programie imprezy co rok, dwa pojawiają się nowe elementy. Inauguracja festiwalu, później koncerty z cyklu Mistrzowie jazzu w 2000 roku, pierwszy „Jazzowy Baranek” dla „Dudusia”, Niedziela Nowoorleańska, Noc Jazzu, Solo Piano Weekend, rezydencje artystyczne, Scena młodych, koncerty tematyczne (np. gitarowe czy saksofonowe), konkurs gitarowy im. Jarka Śmietany, a na przyszły rok planujemy nowy konkurs, który będzie adresowany do młodych zespołów sięgających do tradycyjnych jazzowych idiomów – harmoniki i rytmu. Cały czas się rozwijamy. Za bardzo się nie reklamujemy, nie dajemy sponsora w nazwie, nie przepłacamy, a i tak występują u nas ci wszyscy znakomici artyści, których przychodzi posłuchać pięćdziesiąt tysięcy odbiorców. To coś mówi.

Rozmawiał Bartosz Suchecki

Pełny zapis rozmowy: www.karnet.krakow.pl

REKOMENDACJE MUZYCZNE

W nieznane

Płyta, do której stale wracam, to Ænima zespołu Tool. Jej mocnymi stronami są nieoczywistość i wielowarstwowość. Można jej słuchać wiele razy, a wrażenia wciąż ulegają modyfikacjom, pogłębiają się, odnajdujemy nowe treści. I to zarówno na płaszczyźnie słów, jak i brzmienia. Lubię, kiedy muzyka nie jest przewidywalna, wymaga ode mnie totalnego skupienia, żeby za nią podążyć w miarę, jak się rozwija. Muzycy bawią się tu dźwiękami – raz są one harmonijne, melodyjne, by zaraz przemienić się w chaos, dziwaczność i głębię. Czasami trzeba wykazać się cierpliwością. Dużym atutem zespołu jest wokalista Maynard James Keenan oraz jego wszelkie eksperymenty z głosem – od szeptu i recytacji, przez melodyjne fragmenty, po stłumione i wyraźne krzyki. Mam wrażenie, że zespół Tool tą płytą zaprasza nas właśnie do pewnej gry, zabawy z konwencjami, do eksperymentów i otwartości na doświadczanie. To muzyka, której można słuchać w podróży, bo sama jest swego rodzaju podróżą, z różnymi momentami, przystankami, miejscami na wytchnienie i tymi, w które trzeba się zaangażować zupełnie, odpłynąć w nich i dać się zatracić. Trzeba dla niej znaleźć wolny czas i wolną przestrzeń w głowie. Bardzo polecam słuchać w całości. (Małgorzata Frankowska, Academica)

Ænima, Tool, Zoo 1996

Wewnątrz siebie

„Uciekasz, uciekasz, ale od siebie nie uciekniesz” – pouczał Bob Marley. Moses Sumney doskonale o tym wie i nawet nie planuje żadnych dalekich wyjazdów. Zamiast tego w teledyskach do piosenek z albumu græ spaceruje po pustych parkingach, tańczy na gigantycznych snopach siana, kąpie się w rzece i jeździ wiejskimi drogami na rowerze – podróżując do wewnątrz siebie. Śpiewa o miłości i ulotności, marzy, wzrusza się i… płacze. Płacze, patrząc na ciebie, w obiektyw laptopowej kamery – na tę otwartość patrzy się równie dziwnie, jak na własną załzawioną twarz w lusterku (a jednak to robimy). Konfrontacja z własnymi emocjami wielu z nas chyba wciąż lekko peszy. Ale właściwie dlaczego? Przecież nie płaczemy bez powodu. Każdy miewa w środku jakąś małą (albo wielką) burzę, czarne chmury, przed którymi nie da się nigdzie uciec (nawet za granicę). Może więc warto wziąć przykład z Mosesa – poszukać spokoju wewnątrz, a nie na zewnątrz, i dać tej burzy wybrzmieć. (Anna Prokop, Off Radio Kraków)

græ, Moses Sumney, Jagjaguwar 2020

Podróż do źródeł

Ta płyta sprzyja początkom i końcom. Przypomina, że nawet w przypadku najbardziej szalonych decyzji warto pamiętać o swoich korzeniach. Utwory z Origo Natalii Nykiel jeszcze niejednokrotnie wybrzmią w wypełnionych po brzegi rozentuzjazmowaną publicznością salach koncertowych. Elektro-popowo-transowe brzmienie tego minialbumu hipnotyzuje, a jakość materiału pokazuje dojrzałość muzyczną, którą Natalia osiągnęła podczas wieloletniej obecności na scenie. Płyta jest piekielnie ambitna, ma świetne teksty i punkową energię. Te niespełna dwadzieścia minut muzyki pokazuje, jak rozległe są inspiracje Natalii. Z jednej strony znajdziemy tu nawiązania do poprockowego zespołu Paramore, z drugiej – utwór z udziałem Rodzinnego Zespołu Śpiewaczego z Rakowicz, zarejestrowany w małym wiejskim kościele. Origo to co prawda tylko (aż!) epka, ale swoim rozmachem może konkurować z wieloma długogrającymi albumami polskich artystów. (Team GŁOŚNIEJ, Glosniej.com)

Origo EP, Natalia Nykiel, Universal Music Polska 2019

Niebo nad Wisłą

Szykują nam się nietypowe wakacje – blisko dziewięćdziesiąt procent rodaków nie wybiera się w tym czasie za granicę. Idąc tym tropem, proponuję zanurzyć się w muzyczne klimaty rodem znad Wisły. Artysta wybitny, a przy tym niezwykła osobowość sceniczna. Podczas koncertów potrafi swoimi pieśniami wzruszyć do łez, a pomiędzy nimi, dowcipnymi komentarzami również do łez rozbawić. Tworzy piosenki poetyckie, czasami z rockowym pazurem. Niby niszowe, ale znajdowały się też na czołowych pozycjach radiowych list przebojów. Lekarstwo dla melomanów w każdym wieku. Na Scenie NCK występował już nieraz i z całą pewnością pojawi się na niej ponownie. Jego debiutancka płyta była muzycznym wydarzeniem – wróćcie do niej w te wakacje. Niebo do wynajęcia Roberta Kasprzyckiego ma już 23 lata i wciąż brzmi świetnie! Tytułowy utwór to cztery minuty i trzydzieści pięć sekund słów i melodii, które zapamiętuje się na zawsze. (Zbigniew Grzyb, Nowohuckie Centrum Kultury)

Niebo do wynajęcia, Robert Kasprzycki, Pomaton EMI 1997

Starzy nieznajomi

W 1984 roku w studiu w Stowe w amerykańskim stanie Vermont po prawie dziewięcioletnim zawieszeniu działalności zespołu Deep Purple ponownie spotkali się: Ian Gillan, Ritchie Blackmore, Jon Lord, Roger Glover i Ian Paice. Czemu akurat tam, a nie w Montreux, gdzie w 1971 roku nagrali utwór Smoke on the Water, który przyniósł im światową sławę? Ano dlatego, że jak twierdził basista Roger Glover, „w Stowe ludzie zaakceptowali nas jako długowłosych idiotów, którzy po prostu wynajmowali dom przy drodze. Większości z nich nie obchodziło, kim jesteśmy”. Dla mnie osobiście to jeden z najważniejszych albumów rockowych lat 80., udowadniający niekwestionowane mistrzostwo muzyków, którzy potrafili przenieść hardrockowe brzmienie lat 70. w nową dekadę i pokazujący, że wspaniałe mocne riffy gitar i obezwładniający wokal będą tak samo świetnie brzmieć w towarzystwie organów Hammonda, jak i wśród wszechobecnych syntezatorów. Szczególnie dobrze słychać to w tytułowym utworze Perfect Strangers, w którym znakomita linia wokalna Gillana przeplata się z mocnym riffem gitary Blackmore’a i linią organów Lorda, a całość niesamowicie wzmacnia pojawiający się orientalny motyw. Płyta w sam raz na hardrockowe rozpoczęcie wakacji! (Rafał Siekierzyński, Strefa Music Art)

Perfect Strangers, Deep Purple, Polydor 1984

Pamiętnik z piosenkami

Wakacje A.D. 2020 z pewnością będą inne, co nie znaczy gorsze. Niełatwy czas, w którym się znaleźliśmy, powoduje, że bardziej doceniamy to, czego nie zwykliśmy dostrzegać wcześniej. I trochę o tym jest płyta Chrust – pierwszy solowy album Igora Herbuta, wokalisty, kompozytora i autora tekstów, lidera grupy LemON. Piękny, dojrzały, bezwzględnie szczery, opowiadający o tym, że należy cieszyć się z małych rzeczy. Artysta, choć znany z troski o swoją prywatność, tym krążkiem zaprasza słuchaczy do swojego świata i dzieli się miłością do syna. Na płycie dostajemy pełen pakiet wzruszeń i emocji – a to wszystko od mężczyzny w czapce z daszkiem z jednorożcem, który siadając przy stuletnim pianinie, potrafi poruszyć najgłębsze zakamarki duszy i zdobyć się na okazanie nie zawsze łatwych emocji. Jasne brzmienia dają dużo przestrzeni do namysłu i refleksji. Wyciszają, uspokajają. Stopniowo przechodzą jednak w bardziej niepokojące, równie precyzyjnie skonstruowane utwory. Singiel Tańczmy to snująca się, wpadająca w ucho emocjonalna ballada. W Ro słychać jazzującą sekcję rytmiczną. Z kolei mroczniejsze Nie wprowadza trochę niepokoju. Tego lata wielu z nas pozostanie w kraju, często w swoich domach. Warto postawić teraz na polską muzykę i w wakacyjne, ciepłe wieczory wsłuchać się w to, o czym śpiewa Igor. A śpiewa prosto o rzeczach niezwykle ważnych. (Marta Kubala, RMF Classic)

Chrust, Igor Herbut, Agora 2020

Lokal na wakacje

Z całego serca polecam album Bitaminy Kawalerka. Co w nim takiego wyjątkowego? Rozglądając się po tej kawalerce, rozkołyszemy się dzięki melodiom oraz klimatowi, na który składa się wiele komponentów. Kawałki zawarte na krążku – a jest ich aż 20 – przywodzą na myśl ciepłe letnie dni, karmiąc nasze zmysły czarującymi tekstami. Niemal każda piosenka rozpoczyna się nietuzinkowymi wstawkami, samplami, które są faktycznymi rozmowami nagranymi przez artystów. Dodaje to całości niepowtarzalnego charakteru. Utwory na tej płycie są niczym chłodny powiew wiatru w upalny dzień. Jeśli ten opis to niewystarczająca zachęta, wystarczy posłuchać choć jednego utworu, a reszta zachwytów przyjdzie sama. (Sylwia Kęska, Radio Spektrum)

Kawalerka, Bitamina, Kalejdoskop Records 2017

Młody dojrzały

Małomiasteczkowy Małomiasteczkowym, ale ja chciałabym wrócić do debiutanckiej płyty Dawida Podsiadły – Comfort and Happiness. Skąd ten wybór? Dawid przekazuje swoim głosem naprawdę potężne emocje. Jego muzykę cechują wrażliwość, a zarazem dojrzałość, których trudno się doszukać na płytach innych laureatów talent show. Artysta wprowadza do utworów pewien rodzaj tajemniczości, co pozwala na dowolne ich interpretowanie. Przyznaję, że twórczość Dawida polubiłam dopiero podczas jego koncertu w moim rodzinnym mieście. Wcześniej, gdy słyszałam w radiu No, wydawał mi się kolejnym utworem wśród wielu podobnych. Teraz absolutnie nie dziwi mnie fakt, że płyta pokryła się platyną – bez dwóch zdań na to zasłużyła. Podsiadło tworzy subtelny klimat, który idealnie oddaje jego osobowość, a przy okazji sprawia, że miękną mi kolana. (Weronika Nauka, Radio Spektrum)

Comfort and Happiness, Dawid Podsiadło, Sony Music 2013

Smaki lata

Ta płyta smakuje jak soczysty arbuz i słodkie truskawki, pachnie jak lemoniada sączona w promieniach słońca na plaży, cieszy jak letnia bryza, rozgrzany piasek, przynosząca ukojenie chłodna woda, a brzmi jak ciepły deszcz po upalnym dniu. Harry Styles zostawił za sobą wszystkie oczekiwania, jakie miała wobec niego publika i on sam. Stworzył album pełen beztroski, nastoletniej niewinności i naiwności. Dzięki Stylesowi wybierzecie się w podróż po złocistych, słonecznych początkach miłości, poznacie wakacyjny hymn Watermelon Sugar, przeżyjecie katharsis po hipisowskiej imprezie (Lights Up), przyznacie się do własnych błędów i zaliczycie mocny upadek. Na szczęście szybko z niego się podniesiecie, żeby zastanowić się nad swoją przyszłością, obserwując naturę z Harrym, który eksperymentował ze środkami psychodelicznymi (Canyon Moon, Sunflower, Vol. 6). Rzucicie się w wir nowych znajomości, aż wreszcie zmęczeni pod koniec lata zaśniecie przy spokojnych dźwiękach Fine Line. (Kasia Gawęska, Sony Music Poland)

Fine Line, Harry Styles, Erskine Records 2019

Geniusz wolności

Połóżcie się na trawie, spójrzcie w niebo i zanurzcie się w czarownym świecie dźwięków Jacoba Colliera. Płyta Djesse Vol. 2 to druga część czteroalbumowego projektu 26-letniego brytyjskiego artysty. Odnajdziemy na niej przepiękne harmonie, bogate instrumentarium i soczyste wokalizy. Autor porusza się w nich z nadspodziewaną lekkością. W jego muzycznym multiwersum znalazło się aż 16 utworów, począwszy od absolutnie kojących rur Nortumbrii w Sky Above, a skończywszy na wariacjach wirtuoza gitary Steve’a Vaia. A gości współtworzących płytę jest więcej. W zaaranżowanym na 144 głosy Moon River Manciniego wystąpili m.in. Herbie Hancock, Quincy Jones, Chris Martin, Hans Zimmer czy członkowie Take 6. Kolaboracja z artystami różnych proweniencji nadaje muzyce dodatkowy walor, jak choćby w lekkim Bakumbe nagranym z folkowym bardem Samem Amidonem czy przepięknym Feel z udziałem wokalistki Lianne La Havas. O sile albumu jako całości stanowią jednak przede wszystkim absolutny geniusz i niezależność młodego kompozytora, otwartość na brzmienia, a także poczucie humoru – szczególnie w It Don’t Matter. Czyńmy dobro i odnajdujmy wolność – tak jak Collier na płycie Djesse Vol. 2. Sięgnijcie po nią w nadchodzącym czasie letnim, bo z nim przyjdzie słońce. I mówię wam: będzie dobrze, o czym nie zapomniał też artysta, aranżując na nowo klasyk Beatlesów Here Comes the Sun. (Dorota Halberda, Centrum Kultury „Dworek Białoprądnicki”)

Djesse Vol. 2, Jacob Collier, Hajanga Records 2019

Malowanie tańcem

O nowej działalności Baletu Dworskiego „Cracovia Danza” i planach na przyszłość rozmawiamy z Romaną Agnel – jego założycielką i dyrektorem artystycznym.

Karnet: Balet Dworski „Cracovia Danza” w czasach pandemii przemienił się... w profesjonalne studio filmowe! Skąd taka decyzja, której efekty już teraz możemy podziwiać online?

Romana Agnel: Taniec jest sztuką, która bardzo dobrze prezentuje się w obrazie. Sytuacja pandemii okazała się dla nas pozytywna w tym sensie, że w końcu zdecydowaliśmy się przeznaczyć czas, energię i środki na realizację filmową. W Polsce brakuje programów i materiałów, które pokazywałyby historię tańca w sposób usystematyzowany. Mamy to szczęście, że w Krakowie istnieje bogate dziedzictwo, z którego możemy czerpać. Wiele elementów tego dziedzictwa pozostaje nieznanych, a są niezwykle cenne, jak chociażby cały dorobek taneczny naszego dworu wawelskiego. Chcemy je przybliżyć miłośnikom tańca i nie tylko.

Dzięki różnym pozyskanym środkom, również z Ministerstwa Kultury, mogliśmy postawić na rozwój naszej działalności filmowej. Zainwestowaliśmy w profesjonalnie wyposażone studio nagraniowe, z green screenem i odpowiednim sprzętem. Przeprowadziliśmy szkolenia dla pracowników naszego baletu, również tancerzy, dla których stworzyliśmy możliwość zdobycia nowych umiejętności zawodowych. Niestety, to odwieczny problem tej grupy artystów, którzy w pewnym momencie swojej kariery muszą podjąć decyzję o przekwalifikowaniu się. Dlatego są u nas osoby, które zdecydowały się na szkolenie z zakresu montażu, operowania kamerą czy dźwiękiem, a nawet makijażu telewizyjnego. Tancerze są niezwykle zdyscyplinowaną grupą zawodową i nie boją się podejmować nowych wyzwań.

Efektem naszej pracy są dwa filmy: Maska w balecie dworskim, który powstał z okazji Dnia Teatru Publicznego, oraz zrealizowany we współpracy z Filharmonią Krakowską Pan Twardowski – legenda krakowska. Obie produkcje są dostępne m.in. na naszym kanale na YouTube. Chcemy w przyszłości realizować kolejne profesjonalne produkcje filmowe.

Rząd znosi kolejne obostrzenia. Czy jest nadzieja, że Cracovia Danza zatańczy w najbliższej przyszłości dla krakowian na ulicach miasta?

Jeszcze w lipcu planujemy realizację naszego Festiwalu Tańca Dworskiego „Cracovia Danza”, który przyjmie inną formułę. Hasło tegorocznej edycji brzmi „Kraków tańcem malowany”. Każdy będzie mógł przyjść i po prostu spotkać się z nami w przestrzeni miasta – oczywiście w stosownej odległości (śmiech). Nasze występy będą rejestrowane, m.in. we współpracy z TVP Kraków. Jeśli zaś chodzi o spektakle sceniczne, musimy niestety jeszcze trochę poczekać. Szykujemy za to niespodziankę na Noc Tańca – warto śledzić nasze media społecznościowe i stronę internetową www.krakowskienoce.pl!

Rozmawiała Justyna Skalska

Romana Agnel – tancerka, choreografka, pedagog tańca, historyk sztuki; założycielka oraz dyrektor Baletu Dworskiego „Cracovia Danza”, jedynego w Polsce profesjonalnego zespołu tańców dworskich i historycznych.

W czerwcu jestem w Łaźni

Łaźnia Nowa zaprasza do siebie wszystkich, którzy dbają o higienę myślenia! Już 13 czerwca wraz z dyrektorem Bartoszem Szydłowskim zwiedzimy wnętrza teatru oraz wystawę Przeszłość to dziś, tylko cokolwiek dalej prezentującą rekonstrukcje fragmentów scenografii, rekwizyty ze spektakli, plakaty, zdjęcia, archiwalne materiały wideo oraz nagrania, w których o Łaźni mówią m.in. Jan Peszek, Krystian Lupa, Jerzy Stuhr, Radosław Krzyżowski – wszystko to z okazji 250-lecia działalności nowohuckiej sceny, która swoje początki miała jednak... na Kazimierzu.

A 26, 27 i 28 czerwca zasiądziemy na teatralnej widowni, by zobaczyć spektakl Konformista 2029 na podstawie legendarnej powieści włoskiego pisarza Alberta Moravii z wybitną kreacją Szymona Czackiego w roli tytułowej. Zgodnie z zarządzeniem sanitarno-epidemiologicznym publiczność może wypełnić jedynie połowę miejsc na widowni, więc nadal obowiązują pewne ograniczenia, ale na usta ciśnie się: nareszcie! (js)

Ludowy wraca do gry

19 czerwca po pandemicznej przerwie Teatr Ludowy zaprasza widzów na premierę spektaklu Solaris w reżyserii Marcina Wierzchowskiego na Dużej Scenie. „Historia rozgrywająca się w zamkniętej przestrzeni statku kosmicznego w niezwykły sposób koresponduje z tym, czego przez ostatnie miesiące doświadczaliśmy. Zanurzenie się w niemal profetycznych wizjach Stanisława Lema pozwoli nam wrócić w przestrzenie sztuki przeżywanej już nie w sieci, ale w prawdziwym spotkaniu z drugim człowiekiem” – zapowiadają twórcy spektaklu, który jest ostatnim etapem projektu Przewodnicy zmysłów. W czerwcu na Scenie Pod Ratuszem zobaczymy również najpopularniejsze komedie: Wszystko o kobietach, Wszystko o mężczyznach, Sąsiedzi czy VIA-GRA, które jednocześnie zakończą sezon teatralny 2019/2020. A ten nowy Teatr Ludowy planuje rozpocząć już w sierpniu, by nadrobić czas przymusowej kwarantanny. (js)

W sieci Czechowa

Narodowa scena przy ulicy Jagiellońskiej nieustannie zaprasza na swoje projekty online. Przez cały miesiąc będziemy mogli śledzić cykl czytań sztuk Antona Czechowa w wykonaniu aktorów Starego Teatru. „Dla mnie osobiście każda praca z twórczością pisarza z Taganrogu to przywilej i spełnienie marzenia. Myślę, że w tym niestabilnym czasie lektura jego tekstów wciąga i koi, pozwala choć na chwilę zmienić optykę z bieżących bolączek na szerszą perspektywę i zobaczyć jak bardzo potrzebujemy wzajemnej uważności i jakiegokolwiek poczucia sensu” – mówi reżyserka czytania performatywnego Agnieszka Glińska. Aktorzy przeczytają: Trzy siostry (7, 9, 11 czerwca), Wujaszka Wanię (14, 16, 18 czerwca) i Mewę (21, 23, 25 czerwca). Wydarzenie będzie dostępne na kanale „Narodowy Stary Teatr Live” na YouTube. (js)

Niepewność i nadzieja

O trudnej sytuacji teatrów w czasach pandemii, roli mecenatu w kulturze i różnych pomysłach na działanie instytucji najpierw porozmawiamy z dyrektorem Teatru Nowego Proxima Piotrem Siekluckim, a następnie przedstawimy punkt widzenia Moniki Kufel i Any Nowickiej, które kierują Teatrem Barakah.

Czy teatry przetrwają kryzys związany z pandemią?

Piotr Sieklucki: Instytucje i organizacje pozarządowe, które mogą liczyć na minimum wsparcia ze strony miasta czy Ministerstwa Kultury, przetrwają i jakoś przejdą przez kryzys. Uważam, że ciągła retoryka narzekania, która pobrzmiewa w środowisku praktycznie od samego początku, i próby wyłudzania dodatkowych funduszy są już męczące. Zwróćmy uwagę, że w najtrudniejszej sytuacji znaleźli się freelancerzy, artyści bez etatów. Nie stoi za nimi żadna instytucja czy organizacja pozarządowa, która mogłaby im pomóc finansowo…

Jak zaradzić tej sytuacji?

Od samego początku wiedziałem, że sami musimy działać i pomóc artystom, którzy nie mają etatu. Wyszliśmy z założenia, że należy stworzyć jakiś „fundusz zapomogowy”, którego oczywiście do tej pory nie mieliśmy. Dlatego uruchomiliśmy odpłatne rejestracje. Pieniądze, które widzowie wpłacają, są przede wszystkim wsparciem dla młodych aktorów. Zaczęliśmy też myśleć o programach, które z jednej strony są szansą, by stworzyć w sieci coś sensownego i interesującego, a z drugiej – pozwolą artystom pracować i zarabiać. Pracujemy więc nad nową stroną internetową teatru, na której widzowie znajdą m.in. webinary, podcasty, felietony czy wideokomentarze.

Czy obecność mecenasa pomaga Teatrowi Nowemu Proxima i ułatwia jego funkcjonowanie w czasach kryzysu?

Z pewnością obecność Proximy-Service przy Teatrze Nowym to komfortowa sytuacja. Wsparcie mecenasa i obniżenie czynszu przez najemcę pozwala uregulować mi etaty pracowników administracyjnych i technicznych. Bez tego, przy zerowej sprzedaży, braku wszystkich wyjazdowych spektakli i anulowaniu wielu festiwali, byłoby bardzo źle. Myślę, że po pandemii będzie okazja, żeby porozmawiać o roli mecenatu państwa i przypadkach, kiedy to prywatny inwestor odciąża państwo, działając sprawniej i bez zbędnej biurokracji. Jak dotąd współpraca z naszym mecenasem jest dla mnie naprawdę piękną przygodą.

Gdyby nie COVID-19, bylibyśmy już po trzech festiwalach, a kolejne cztery byłyby przed nami. Sytuacja jest taka, że już nie mieścimy się w obecnym budynku. Moglibyśmy dużo więcej i dużo lepiej, oczywiście najsensowniej pod dachem budynku należącego do gminy miejskiej Kraków. W tej chwili, by spełnić oczekiwania widzów, musimy grać czasem dwa razy dziennie, bo bilety szybko się wyprzedają. W nowym miejscu mógłbym łączyć repertuar z działaniami dla seniorów i dzieciaków, a tak muszę niejednokrotnie wybierać, co jest ważniejsze i bardziej opłacalne. Miasto na takiej transakcji mogłoby tylko skorzystać: miałoby w swoich murach organizację zajmującą się nie tylko kulturą, ale i programami dla seniorów, dzieciaków, wykluczonych…

Jak pozyskuje się takiego mecenasa?

Nie jest to proste. Mojego znalazłem sam. Poznaliśmy się przy okazji stypendiów. Zaprosiłem na kilka spektakli, jeszcze na Gazowej. Prezes zachwycił się jakością przedstawień, atmosferą teatru i postanowił wspierać nas regularnie. Po czterech już latach współpracy śmiało mogę powiedzieć, że przestał być tylko mecenasem, a został naszym wielkim przyjacielem.

Jak pana zdaniem będą funkcjonowały teatry po poluzowaniu pandemicznych obostrzeń? Aktorzy w maseczkach?

W dalszych rzędach teatralnych foteli większości aktorów nie słychać, więc ubierając im jeszcze maski, ryzykujemy, że… będziemy mieli do czynienia z pantomimą! A tak na serio, nie wyobrażam sobie takiej sytuacji. Moim zdaniem apel o robienie przymusowych testów dla aktorów przystępujących do prób jest bez sensu. Chyba że ich zamkniemy w sali prób aż do premiery… Negatywny wynik testu dziś nie oznacza wcale, że jutro będzie on taki sam. Uważam, że zarówno polityczne działania, jak i środowiskowe apele są sprzeczne i chaotyczne. Aktorzy Teatru Nowego Proxima na ten moment pracują normalnie. Kto chce, uczestniczy w przygotowaniach do premier. Mamy żele antybakteryjne, myjemy ręce, nie całujemy się i patrzymy na siebie z bezpiecznej odległości… Dlatego nie kłócimy się wcale (śmiech).

Jakie macie plany w związku ze znoszeniem kolejnych ograniczeń?

Działamy wielotorowo, również w sieci. Na pewno powstanie trzecia edycja projektu Teatr Nowego Widza, którego odbiorcami byli zawsze najmłodsi widzowie [w ramach projektu powstały takie spektakle, jak Akademia Pana Kleksa, Było sobie życie czy Król Maciuś Pierwszy – przyp. red.], a teraz kierujemy go również do rodziców, pedagogów i animatorów kultury. W tym roku mieliśmy realizować również spektakl Oskar i pani Róża. Pandemia pokrzyżowała nam plany, do tego miasto uszczupliło swoje dotacje. Stworzyliśmy więc film dokumentalny Oskar. Spektakl, który nigdy nie powstał. Pokazujemy w nim fragmenty niezrealizowanego spektaklu, rozmawiamy z aktorami, twórcami i psychoterapeutką na temat izolacji, choroby, zamknięcia i cierpienia.

W tym roku przygotujemy również Familijny Program Antywirusowy skierowany do rodziców, opiekunów i animatorów kultury. Ten projekt zasili także budżety bezetatowych artystów w czasie pandemii. Na nowym portalu naszego teatru będziemy cyklicznie publikować felietony, webinary i podcasty, w których z takimi znakomitościami, jak Jerzy Stuhr, Jan Peszek, Anna Polony czy Elżbieta Karkoszka porozmawiamy o najpiękniejszych książkach dzieciństwa. Mamy też w planach familijny konkurs na wykonanie makiety scenografii teatralnej do wybranej przez siebie lektury szkolnej.

Czy planujecie jeszcze jakieś premiery teatralne w tym roku?

Tak. Przed nami siedem premier oraz kilkanaście wydarzeń w nowym miejscu, remontujemy bowiem nasze piwnice przy Krakowskiej. Przestrzeń, w której znajdzie się scena, stare fotele z Gazowej i bar, będzie się nazywała Berlin. Chcę, by oddawała ducha niemieckiej stolicy lat 30. XX wieku. Jeśli chodzi o repertuar, to we wrześniu planujemy premierę spektaklu muzycznego Kazik, ja tylko żartowałem o historii zespołu Kult, czasie transformacji i Solidarności. Czeka nas współpraca z samym Kazikiem Staszewskim! Następnie chcemy wystawić przedstawienie w reżyserii Sławomira Chwastowskiego o innym zespole – Guns N’ Roses – z Tomkiem Schimscheinerem w roli głównej. Czeka nas również premiera spektaklu Iwony Kempy opowiadającego o przemocy wobec aktorek, spektakl Janusza Marchwińskiego o przyjaźni z Jackiem Kaczmarskim, trzy premiery studentów wydziału reżyserii w ramach Laboratorium Nowego Teatru. Oczywiście nie zabraknie programów społecznych, czyli 60+. Nowy Wiek Kultury, Be Brave, programu Kultura Dostępna oraz Lato w Teatrze.

Będziecie dalej pomagać artystom?

We wrześniu planujemy uruchomić program licytacji dzieł sztuki krakowskich artystów, wokół którego chcemy skupić ludzi wysokiego biznesu. Dzięki temu programowi poznamy profile krakowskich artystów plastyków i być może profile mecenasów sztuki. To moje marzenie od lat: łączenie kultury z biznesem. Sama forma licytacji będzie nietypowa. Swoiste show prowadzone przez aktorów: coś jak koncert, wybieg mody, odrębny elitarny spektakl, który podpatrzymy również online. Licytacja wyłoni nowych mecenasów sztuki, zasili budżety produkcyjne krakowskich artystów. Liczę tu na nasz rodzimy biznes i prezesów firm. Przetrwamy, wspierając się nawzajem. Potem może być już tylko lepiej!

www.teatrnowy.com.pl

***

Rząd sukcesywnie znosi kolejne obostrzenia – od 6 czerwca działalność wznawiają kina i teatry. Jak Teatr Barakah działał dotychczas i jak częściowe odmrożenie kultury wpłynie na jego aktualną sytuację?

Monika Kufel, Ana Nowicka: Cała sytuacja pandemii wymaga od nas zmiany sposobu myślenia. Niektórzy artyści się w tym nie odnaleźli – w kulturze online, w sieci. Jeśli chodzi o Teatr Barakah, musieliśmy się przestawić, ale walczymy, cały czas pracujemy przy komputerach, by utrzymać się na powierzchni i mieć stały kontakt – taki, jaki teraz jest możliwy – z naszymi widzami. Miło nam też, gdy zauważamy wyraźny wzrost liczby naszych odbiorców w sieci, również spoza Krakowa.

To nie jest tak, że nagle cała kultura ruszy pełną parą. Wiemy już na przykład, że nie wszystkie kina zaczną od razu działać. Jeśli chodzi o teatry, to powrót do pracy wymaga dużych przygotowań, organizacji. Przecież teatry to całe zespoły artystyczne, techniczne! Nie sądzimy, by przed wakacjami życie teatralne wróciło. A co będzie po wakacjach, też nie wiadomo. Mówi się o tym, że pandemia może wrócić jesienią… Póki co, planujemy na 10 lipca premierę Innych ludzi, na której miałoby być tylko pięćdziesiąt procent widowni i to w maseczkach. Może zorganizujemy pokaz rewii drag queen. Zobaczymy. Ale na pewno przed wrześniem czy październikiem nie wrócimy do pełnej działalności stacjonarnej.

Wobec pandemii w szczególnie trudnej sytuacji finansowej znalazły się teatry nieinstytucjonalne i sceny niezależne, takie jak wasza. Czy mogłyście liczyć na pomoc finansową samorządu?

Miasto pomaga, jak może. Na długo przed pandemią sygnalizowaliśmy konieczność dostosowania dotacji do realnych potrzeb teatrów nieinstytucjonalnych, w tym oczywiście kosztów stałych, które – jak wiemy – z roku na rok rosną. Te koszty w sytuacji, gdy teatr jest zamknięty i nie sprzedaje biletów, jeszcze bardziej dają o sobie znać…

Jak waszym zdaniem będą funkcjonowały teatry po pandemii?

Każdy dzień jest czymś nowym, uczymy się na bieżąco. Oczywiście postaramy się zorganizować wszystko jak najlepiej, przede wszystkim bezpiecznie – to jest priorytet. Na razie nie wyobrażamy sobie aktorów w maseczkach, widzów siedzących dwa metry od siebie… Czas pokaże.

Kolejne teatry decydują się na eksperymenty w internecie czy wirtualne premiery, jak np. Teatr Powszechny w Warszawie, który realizuje Boską komedię wersja 2.2. Stawiacie na rozwój w sieci? Czy w najbliższej przyszłości szykujecie coś specjalnego?

Pewnie! 18 czerwca planujemy specjalny jubileuszowy pokaz online Szyca, którego gramy na naszej scenie od dziesięciu lat. Chcemy zrealizować wspomnianą premierę Innych ludzi Doroty Masłowskiej w reżyserii Macieja Gorczyńskiego w siedzibie teatru. Zaplanowane są też premiery spektaklu dyplomowego Psy ras drobnych w reżyserii Adrianny Alksnin w koprodukcji z Akademią Sztuk Teatralnych w Krakowie oraz spektaklu na podstawie powieści Stephena Kinga Misery. W zależności od sytuacji nie wykluczamy, że to będą premiery online. Od początku pandemii organizujemy cyklicznie co środę o 21.00 Folk Session na żywo. Od 27 maja transmisja odbywa się z siedziby Teatru Barakah, gdzie koordynatorowi Jakubowi Zielinie towarzyszą inni muzycy, oczywiście wszystko z zachowaniem zasad bezpieczeństwa! Również z siedziby teatru nadawać będą Grzegorz Like i Amadou Guindo w ramach Chochli Literackiej online special. Zapraszamy też nieustannie na inne nasze wirtualne spektakle, w tym odcinki Nocy Waniliowych Myszy. Szykują się jeszcze dwa oddzielne projekty w ramach stypendiów Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego [program Kultura w sieci – przyp. red.]. Szczegóły wkrótce!

www.teatrbarakah.com

Rozmawiała Justyna Skalska

Do gwiazd

O działalności w czasach pandemii, budowie nowej siedziby i planach na przyszłość rozmawiamy z założycielem i dyrektorem Teatru KTO – Jerzym Zoniem.

Karnet: Pandemia wywróciła całe życie kulturalne do góry nogami. Jak w tych trudnych czasach odnajduje się zespół teatru, który zawsze był „na walizkach” i „w drodze”?

Jerzy Zoń: Wbrew tendencjom „tragicznym” bardzo szybko zaadaptowaliśmy się do nowej rzeczywistości. Być może właśnie przez to, że przez liczne podróże jesteśmy przyzwyczajeni do ciągłych zmian, przemieszczania się – zarówno fizycznego, jak i mentalnego (śmiech). Pogodziliśmy się już z tym, że mamy kompletnie zdewastowany sezon wyjazdowy, który od zawsze stanowił największą część naszej aktywności nie tylko artystycznej, ale i finansowej… Mieliśmy mnóstwo kontraktów zagranicznych, których realizację musieliśmy albo odwołać, albo przesunąć na inny termin. Przestawiliśmy się na tryb zdalny, zaczęliśmy przygotowywać nowe projekty, uruchomiliśmy kanał na YouTube, gdzie można oglądać niektóre nasze realizacje teatralne. Osobiście jestem wrogiem twórczości online – zwłaszcza jeśli chodzi o rodzaj uprawianej przez nas sztuki – która de facto wyklucza niezwykłą, żywą więź aktora z widzem, a przecież na tym teatr się opiera. Dobrze jednak, że kultura stara się zaistnieć w sieci. Co więcej, pandemia bardzo dobitnie unaoczniła nam to, że ludzie potrzebują sztuki, tylko do tej pory jakoś nikt o tym nie pamiętał.

Jaki los czeka 33. ULICĘ? Normalnie o tej porze dopinalibyście program festiwalu…

To prawda. Program był już gotowy, artyści zakontraktowani. Zdecydowaliśmy w końcu, że Międzynarodowy Festiwal Teatrów Ulicznych odbędzie się między 4 a 6 września – pod warunkiem oczywiście, że warunki epidemiczne na to pozwolą. Nie szykujemy ogromnych widowisk, aby nie gromadzić zbyt licznej publiczności. W programie 33. edycji znajdą się przede wszystkim małe, kameralne spektakle grane na różnych placach miejskich i podwórkach. Mamy nadzieję, że jeśli tylko zostaną otwarte granice i uda się pokonać problemy wizowe, przyjedzie do nas zespół z Togo, który wystąpi na… sześciometrowych szczudłach z bambusa i zaprezentuje przepiękny pokaz akrobatyczny. Liczymy się jednak z tym, że sytuacja związana z pandemią może ulec zmianie i będziemy zmuszeni do przesunięcia terminu lub odwołania występów. Artyści też o tym wiedzą i rozumieją. Jesteśmy przygotowani na różne warianty. Mamy jednak nadzieję, że znów spotkamy się z naszym radosnym, spragnionym teatru widzem.

Po wielu perypetiach „teatr w drodze” zyska w Podgórzu własną siedzibę. To niemal symboliczna chwila. Jaki będzie Teatr KTO w momencie, gdy rozpocznie działalność przy ulicy Zamoyskiego w dawnym kinoteatrze Wrzos?

Prowadzę Teatr KTO już 43 lata. Nowa siedziba jest pewnym zwieńczeniem naszej pracy artystycznej. Jesteśmy „teatrem na walizkach” i to się nie zmieni. Ciągle będziemy tworzyć spektakle plenerowe, będziemy z nimi wyjeżdżać. Przeobrażeniu ulegnie struktura teatru. Będziemy oczywiście grać nasze spektakle sceniczne. W ramach trzech nowych projektów KTO Małopolska, KTO Polska i KTO Świat chcemy zapraszać na naszą scenę najlepsze produkcje artystyczne z kraju, regionu i ze świata, prezentujące nowe zjawiska – przede wszystkim z nurtu teatru ruchu. Przeciętny krakowianin nie ma zbyt często okazji, by zobaczyć to, co dzieje się w ogólnopolskim teatrze. W niedziele będą odbywać się warsztaty dla dzieci i wydarzenia przeznaczone dla lokalnych mieszkańców. Fakt, że znajdziemy się w bliskim sąsiedztwie Cricoteki, z którą chcielibyśmy współpracować, również uważam za symboliczny, ponieważ to, co zawsze inspirowało mnie w teatrze, to właśnie twórczość Tadeusza Kantora. Nowe miejsce będzie tryskać energią!

Chcemy być otwarci na mieszkańców dzielnicy. Pierwszą jaskółką był organizowany przez nas na Rynku Podgórskim sylwester, który okazał się dużym sukcesem. Jeśli będzie nam dane, chcemy to powtórzyć i w tym roku, ale rozszerzając formułę o odrobinę zadumy i refleksji. Zaprosimy do udziału wokalistów i wokalistki z państw najbardziej dotkniętych pandemią, m.in. z Włoch, którzy zaśpiewają swoje największe krajowe hity.

Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, nowa siedziba zostanie otwarta 27 marca 2021 roku, czyli w Międzynarodowym Dniu Teatru. Szykują się jakieś „fajerwerki” w stylu Teatru KTO?

Otwarcie teatru zapowiada się nietypowo. Chcemy stworzyć multimedialne widowisko z udziałem zaprzyjaźnionych artystów z całego świata, które w metaforyczny sposób pokaże budowę naszej nowej siedziby. W sumie planujemy tygodniowe wydarzenie, podczas którego będziemy mieli okazję zaprezentować również nasz stały repertuar, spektakle artystów, z którymi współpracowaliśmy na przestrzeni tych wszystkich lat.

Podobno podczas rozpoczęcia budowy prezydent Jacek Majchrowski zamiast wbić symbolicznie łopatę w ziemię – uniósł ją do góry?

Tak. A w tym samym momencie rozpoczął swój występ zawodowy balet w przebraniach robotnic (śmiech). Ten występ miał w sobie dobrą energię i był dla wszystkich obecnych sygnałem: tu będzie się działo coś dobrego. Bo Teatr KTO chce sięgać do gwiazd!

Rozmawiała Justyna Skalska

Jerzy Zoń – polski reżyser i aktor teatralny, dyrektor i współzałożyciel Teatru KTO, organizator ULICY – Międzynarodowego Festiwalu Teatrów Ulicznych.

REKOMENDACJE LITERACKIE

Z księgarskiej półki

Po jakie książki sięgają krakowscy księgarze? Swoje ulubione pozycje polecają do czytania na każdą okazję!

Poleca Piotr Brzozowski (Antykwariat Abecadło)

Jesień w Pekinie to pokłosie zatrudnienia Borisa Viana w administracji państwowej. Tak powstał surrealistyczny portret biurokraty, którego autobus 975 wywiózł na pustynię, gdzie bohater natychmiast znalazł sobie biurko i mnóstwo pracy. Skutkiem tego była budowa linii kolejowej:

„– Ale tu nie ma żadnych podróżnych – zauważył Atanagoras.

– Uważa pan, że podróżni są koniecznie potrzebni kolei do szczęścia?”.

Książka ta, nie mając nic wspólnego ani z jesienią, ani z Pekinem, ujawnia podejrzaną naturę reguł. Jest kpiną z biurokracji, parodią przyzwyczajenia się do niej. Biurokracja jest tu samowystarczalna, sama siebie napędza. Jest tworem sankcjonującym wszystkie idiotyzmy, dzięki którym zawsze znajdzie się coś do roboty.

Jesień w Pekinie to paradoksalne gry słowne, czarny humor i zabawa nazwiskami. To kwestionowanie racjonalnego myślenia („bo żeby uniknąć pochopnej decyzji, naumyślnie nie rozumował logicznie”) i kwestionowanie reguł kulturowych. To historia, w której „autobus odjechał, kuląc się, bo mu było trochę wstyd”.

Poleca Witold Wojtoń (Księgarnia Muza II)

Na pytanie, jaki element garderoby nadawałby się na głównego bohatera książki, trudno byłoby spodziewać się odpowiedzi: skarpetki. A jednak kilka lat temu pojawiły się Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek (czterech prawych i sześciu lewych) Justyny Bednarek i z miejsca stały się przebojem wydawniczym. Każdej skarpetce poświęcony jest jeden rozdział. Są skarpetki jedwabne, wełniane, frotté… Uciekając przez dziurę pod pralką, zaczynają nowe życie w krainie baśni. Zostają gwiazdami telewizyjnymi, królewskimi doradcami, rozśmieszają chore dzieci, a nawet – tracąc po spruciu swoje skarpetkowe życie – pojawiają się w nowym wcieleniu jako część swetra. Autorka w zabawny sposób porusza poważne tematy, a skarpetki stają się pożyteczne w inny niż dotychczas sposób – zmieniają świat na lepsze. Tekst i ilustracje autorstwa Daniela de Latoura wspaniale się uzupełniają.

To pierwsza z książek o przygodach skarpetek, a są już dwie następne: Nowe przygody skarpetek (jeszcze bardziej niesamowite) i Banda czarnej frotté. Skarpetki powracają. Zachwycone dzieci czekają na jeszcze jedną – żeby było do pary!

Poleca Olga Sabała (Lokator)

„W której części siebie jestem? Dokąd?” – zastanawia się Gloria Gervitz i myślę, że to dobre pytanie na czas, kiedy wielu z nas brakuje ruchu. Migracje to poemat, który meksykańska poetka spisywała przez większość życia (a dokładnie przez 43 lata). Siła poetyckiej rozmowy Gervitz ze światem tkwi w świadomym, dojrzałym rysowaniu mapy własnej tożsamości, na którą składają się głosy przodkiń i przodków, ale też wrażenia i odczucia wynikające z obserwacji rzeczywistości. To zapis wgłębiania się w świat, w którym każdy zapach, kolor, struktura znajdują swoje odpowiedniki w ciele ludzkim uczącym się od nich natury i wpisanej w nią wolności. Migracje to zapis odważnego, nieustannego poszukiwania wartości, nabywania świadomości i zmysłowości ciała, prób zrozumienia struktury kochania, budowania własnej kobiecości. W tych procesach najważniejsze jest stawianie pytań – o istotę pamięci, śmierci, relacji, bólu, miłości, obecności. A pytać to znaczy nieustannie pozostawać w ruchu.

Poleca Weronika Śmigielska (Spółdzielnia Ogniwo)

Słówka, czasy, osoby, przypadki − z tym zazwyczaj kojarzy nam się nauka nowego języka. Potem bywa różnie – osiągamy poziom, w którym potrafimy zamówić kawę, przeczytać artykuł, a może nawet sprawnie funkcjonować w pracy czy dogadać się z partnerem lub partnerką z innego kraju. Czasem przygodę rozpoczynamy kilkukrotnie, z różnymi językami, i kończymy też na różnych poziomach.

Bez względu na to, jak wygląda wasza biografia językowa, lektura książki Języczni Jagody Ratajczak to świetny plan na weekend. Oprócz przystępnego wprowadzenia w teorię nauki języka książka Jagody Ratajczak budzi emocje, ale także pozwala się im przyjrzeć. Marzycie o nauce fińskiego, ale skończyliście osiemnaście lat jakiś czas temu i boicie się, że to „już za późno”? Znacie cztery języki obce, ale frustruje was, że nie wszystkie na poziomie C1? A może po prostu kochacie się ich uczyć i interesuje was, skąd ta chemia? Na wszystkie te emocje jest miejsce w Języcznych, a dla ilustracji Oli Niepsuj warto przeżywać je nad egzemplarzem papierowym.

***

Przepięknie usytuowany w zabytkowym wnętrzu po aptece Pod Aniołem Stróżem Antykwariat Abecadło specjalizuje się w upowszechnianiu i ratowaniu przed zniszczeniem szeroko rozumianej polskiej i tłumaczonej klasyki literatury XX wieku. Wśród ok. 20 tysięcy pozycji zgromadzonych na dziewiętnastowiecznych fornirowanych orzechem amerykańskim meblach znajdują się m.in.: podręczniki akademickie, bajki, komiksy, pocztówki, fotografie, mapy, czasopisma, płyty winylowe, listy, fotografie i plakaty.

Książkę Jesień w Pekinie można nabyć stacjonarnie w siedzibie antykwariatu na ulicy Kościuszki 18 bądź za pośrednictwem strony internetowej www.abecadlo.org.

Księgarnia Muza II powstała w latach 60. XX wieku jako jedna z placówek Państwowego Przedsiębiorstwa Dom Książki. Od lat 90. funkcjonuje jako księgarnia prywatna, z początku pod nazwą Salon Książki MUZA, później Księgarnia MUZA II. Jako jedyna niezależna księgarnia w starej części Krowodrzy oferuje duży wybór książek ze wszystkich dziedzin literatury, posiada bogato zaopatrzony dział dziecięcy, w którym znajdują się nie tylko książki, lecz również puzzle i gry edukacyjne. Wielbiciele podróży także znajdą coś dla siebie – księgarnia oferuje duży wybór map i przewodników turystycznych.

Po książkę Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek (czterech prawych i sześciu lewych) Justyny Bednarek zapraszamy bezpośrednio do księgarni na ulicę Królewską 47.

Lokator to jedna z literackich wizytówek Krakowa: księgarnia, niszowe wydawnictwo niezależne i pracownia graficzna, autorski koncept Piotra „Pio” Kalińskiego – spiritus movens tego miejsca. Nazwa nawiązuje do powieści Rolanda Topora przeniesionej na ekran w głośnym filmie Romana Polańskiego. Lokator zaczynał jako popularny kazimierski pub z literackim zacięciem, by kilka lat później osiąść przy ulicy Mostowej, przeobrażony w przemiłą, otwartą cały tydzień księgarnio-kawiarnię. Dostępne są tu książki, które trudno zdobyć gdziekolwiek indziej, i bogaty wybór prasy. Księgarnia organizuje też liczne spotkania z pisarzami, autorami ilustracji książkowych i wydawcami. Można tu spotkać przy pracy rozmaitych krakowskich pisarzy i pisarki.

Migracje Glorii Gervitz w tłumaczeniu Anny Topczewskiej opublikowane nakładem wydawnictwa Lokator kupicie w księgarni przy ulicy Mostowej 1 lub za pośrednictwem strony internetowej www.tylkodobreksiazki.pl.

Spółdzielnia Ogniwo została założona w 2014 roku przez grupę kilkunastu osób. Ogniwo to miejsce, którego wcześniej brakowało w Krakowie – centrum aktywności społecznej połączone z kawiarnio-księgarnią, przyjazna przestrzeń dla różnych grup oraz ruchów, idealna do spotkań przy kawie lub herbacie, a także miejsce, w którym spokojnie można poczytać ulubioną książkę w miłej, domowej atmosferze. Spółdzielnia organizuje liczne wydarzenia społeczne i kulturalne, warsztaty i wystawy. Jej członkami są m.in. graficy komputerowi, tłumacze, architekci i psycholodzy. Aktualnie Spółdzielnia Ogniwo jest w trakcie zmiany siedziby – jej nowy adres poznamy już wkrótce.

Języcznych autorstwa Jagody Ratajczak z ilustracjami Oli Niepsuj można znaleźć na półkach spółdzielczej wirtualnej księgarni – zamówienia najlepiej składać przez stronę www.ogniwo.org.

W cyklu Z księgarskiej półki prezentujemy recenzje przygotowane przez krakowskich księgarzy. Współpraca ta jest elementem programu ochronnego Księgarnie odporne realizowanego przez Miasto Kraków i Krakowskie Biuro Festiwalowe w związku z kryzysem gospodarczym wywołanym przez pandemię koronawirusa. Polecane książki można zamówić bezpośrednio u księgarzy, wspierając lokalną przedsiębiorczość w tym trudnym dla wszystkich czasie. Opisy księgarń przygotował Krzysztof Żwirski.

Alchemia antykwariatu

W kulturze popularnej utrwalił się wizerunek antykwariusza stojącego na straży tajemnic ukrytych w książkach. Niewątpliwie antykwariusze mają swoje sekrety, dziś jednak opowiedzą nam kilka anegdot!

Jeden dzień z życia

Antoni Stąpor (Antykwariat Abecadło): Każdy dzień w Antykwariacie Abecadło ulokowanym w dawnej zabytkowej aptece Pod Aniołem Stróżem jest niezwykły, pomimo że od poniedziałku do soboty, a czasami też w niedzielę mamy do wykonania wiele rutynowych czynności. Do naszych podstawowych obowiązków należy dbanie o relacje między klientami a osobami pracującymi w antykwariacie. W każdej społeczności potrzebna jest precyzyjna komunikacja, która wykracza poza nasze egoistyczne tendencje i wyobrażenia, że druga osoba sama może się czegoś domyślić. W kontaktach między pracownikami i klientami stosujemy pięć podstawowych pytań, które mogą pomóc nam również w życiu codziennym: kto? co? kiedy? gdzie? jak? Na przykład: kto ostatnio kupił książkę w naszej księgarni internetowej i jaką wybrał formę dostawy... Po tym wszystkim możemy przejść do tego, co lubimy najbardziej, czyli przyjmowania do sprzedaży różnorodnych tematycznie, używanych i dawnych książek, a także bajek, komiksów, czasopism, grafik, plakatów, pocztówek, fotografii, różnych druków, płyt winylowych, płyt CD, kaset magnetofonowych i kaset wideo.

W Antykwariacie Abecadło troszczymy się o ludzi współtworzących i odwiedzających to miejsce, ale dbamy też o przyrodę i zwierzęta, które są u nas mile widziane. Ostatnio we współpracy ze znanymi i cenionymi mieszkańcami miasta, radnymi, prezydentem Jackiem Majchrowskim i Radą Dzielnicy VII Zwierzyniec zadbaliśmy o drzewa na podwórku kamienicy przy ulicy Kościuszki 18. Ogromny, dojrzały klon pospolity rosnący na tyłach budynku, w którym swoją siedzibę ma Antykwariat Abecadło, został uznany za pomnik przyrody i objęty pełną ochroną dendrologiczną i prawną. To piękne, okazałe drzewo można zobaczyć i pobyć w jego spokojnej i pełnej mocy aurze na podwórku antykwariatu.

Białe kruki

Grzegorz Małachowski (Antykwariat SK, dawniej Antykwariat Kamiński): Nasz antykwariat, przejęty przez nowego właściciela na początku 2020 roku, bazuje przede wszystkim na własnych zasobach. Gromadzone przez ponad 80 lat zbiory – najpierw przez założyciela i pierwszego właściciela Stefana Kamińskiego, a od roku 1974 przez jego następczynię Krystynę Kamińską-Samek – stanowią nieprzebrane źródło „nowości sprzed lat”. Przez długi czas większość druków spoczywała w magazynach firmy, z których obecnie w wyniku „przewietrzenia” sporo ciekawych pozycji ma szansę ujrzeć światło dzienne i trafić na swych amatorów. Działający nieprzerwanie od 1934 roku (!) antykwariat posiada grono oddanych sobie klientów – podczas rozmów z nimi słyszymy nieraz: „Przecież mój dziadek też kupował/sprzedawał książki u Kamińskiego!”. Sami także szukamy rzadkich egzemplarzy i możliwości ich pozyskania na zewnątrz, ale jest to oczywiście trudne, bo białe kruki nie leżą na ulicy i nie trafiają się w pierwszym z brzegu księgozbiorze. Wejście w posiadanie wyjątkowego cymelium jest marzeniem każdego antykwariusza, my nie jesteśmy wyjątkiem.

Połów pereł

Piotr Wójtowicz (Antykwariat Wójtowicz): Przedmiotem naszej działalności są książki, kartografia, grafika, fotografia oraz stare druki – i to właśnie tym ostatnim poświęcamy najwięcej uwagi. Staramy się monitorować europejski rynek antykwaryczny (i nie tylko) właśnie pod kątem obecności tzw. poloniców. Pozyskiwanie ciągle nowych, cennych obiektów jest niezwykle trudne i nieprzewidywalne, ale oferta, którą dysponujemy, pozwala nam zajmować stabilne miejsce na rynku. Możemy się pochwalić wieloma spektakularnymi sprzedażami starych druków w ostatnich latach. Są wśród nich m.in. Raj duszny, jedna z pierwszych drukowanych książek w języku polskim, w wydaniu opublikowanym w Krakowie w 1585 roku (sprzedana za – bagatela! – sto tysięcy złotych), Biblia Poliglota Królewska wydana w Antwerpii między rokiem 1569 a 1573, Kronika Sarmacyey Europejskiey Aleksandra Gwagnina opublikowana w Krakowie w 1611 roku czy Teatr komet Stanisława Lubienieckiego wydany w Amsterdamie w 1668 roku. A to tylko wybrane przykłady! Naszej pracy towarzyszy pasja poszukiwacza, ale też przewodnika po księgozbiorze, dlatego chętnie udzielamy porad o poszczególnych przedmiotach lub całych kolekcjach zarówno początkującym amatorom starych druków, jak i doświadczonym kolekcjonerom.

Aukcja słów

Iwona Błaszczyk (antykwariat Rara Avis): Zebranie materiału na aukcję antykwaryczną to kilkumiesięczna praca, zarówno umysłowa, jak i fizyczna, wymagająca oddania i pełnego zaangażowania całego zespołu. W ostatnim katalogu naszej aukcji znalazło się 1397 obiektów. Część z nich przywieźli do nas właściciele, a często to my jeździmy po Polsce zapraszani do oglądania książek. Przeglądamy księgozbiory, przekładamy setki kilogramów, a może i tony książek, aby znaleźć te, które będziemy chcieli zaprezentować na aukcji. Od prawie trzydziestu lat mamy przyjemność pracować ze starymi książkami i ich kolekcjonerami, słuchamy ich, uczymy się, znamy ich oczekiwania. Staramy się, aby obiekty wystawiane na aukcji były tymi najcenniejszymi, najciekawszymi, z różnych powodów wyjątkowymi. Ich wyjątkowość może wynikać z bardzo różnych względów: może to być wiek książki, piękna oprawa, wspaniałe ilustracje wykonane przez znanych artystów, dedykacja autora, znak własnościowy mówiący o pochodzeniu i losach książki czy zapiski właściciela. Nieprzypadkowo użyłam tutaj słowa „obiekty” aukcyjne. Na naszych aukcjach pojawiają się bowiem nie tylko książki, katalog zawiera również stare fotografie, które chyba najlepiej dokumentują epokę, plakaty filmowe i reklamowe pokazujące kunszt artystów, zabytkowe mapy, widoki miast, stare zabawki i inne świadectwa swoich czasów. Każdy z tych obiektów przechodzi przez nasze ręce: fotografujemy go, sporządzamy opis bibliograficzny, a w komentarzu staramy się opisać historię egzemplarza – na ile jest to jest możliwe – i zwrócić uwagę na jego wyjątkowość, niepowtarzalność, rzadkość.

Nie zawsze te najcenniejsze dzieła cieszą oko bogatą oprawą lub barwnymi ilustracjami. Czasem prezentują się niezwykle skromnie i łatwo je przeoczyć wśród innych, mało wartościowych publikacji. Naszym zadaniem jest wyszukanie takich perełek, choćby po to, by uchronić je przed składem makulatury. Za przykład takiego nieoczywistego skarbu może służyć wydany w 1923 roku w Wilnie Katalog Wystawy Nowej Sztuki. Ta niewielka książeczka wydrukowana na lichym papierze była pierwszą polską publikacją prezentującą w praktyce założenia druku funkcjonalnego, „nowej typografii”. Udało się nam wypatrzyć ją w stosie niezbyt ciekawych pozycji. Z wielkim wzruszeniem odwracaliśmy jej karty, mając świadomość, że pozostałe trzy lub cztery ocalałe egzemplarze tego katalogu można podziwiać wyłącznie w muzeach. Dla takich znalezisk warto przekopywać się przez pryzmy, sterty, tony zakurzonych książek. Trzeba patrzeć uważnie, by nie pominąć tej najważniejszej. Strata byłaby niepowetowana – podany tu jako przykład skromny wileński katalog przyciągnął na aukcję kolekcjonerów z całej Polski, z Europy i zza oceanu. Po zażartej licytacji został sprzedany za sto trzydzieści tysięcy złotych i jest do dziś najdroższą polską książką wydaną w XX wieku. Warto szukać!

***

W jednej z pierwszych scen Niekończącej się opowieści antykwariusz opowiada małemu chłopcu o książce, która pozwala przenieść się do krainy wyobraźni. Śladem tego bohatera zaglądajmy więc do antykwariatów, by trafić na wyjątkowe książki. Wielu je tam znajduje!

O tajnikach swojej pracy opowiedzieli antykwariusze z Antykwariatu Abecadło przy ulicy Kościuszki 18, Antykwariatu SK przy ulicy św. Jana 3, Antykwariatu Wójtowicz przy ulicy Szpitalnej 19 i antykwariatu Rara Avis przy ulicy Szpitalnej 11. (am)

REKOMENDACJE FILMOWO-MUSICALOWE

Malarskim okiem

Wśród tytułów oferowanych na platformie E-Kino Pod Baranami warto zwrócić uwagę na te, w których kluczową rolę pełni obraz – nie tyle filmowy, co malarski, podporządkowany artystycznej wrażliwości, zbudowany z uniezwyklających rzeczywistość pociągnięć pędzla. Malarskim okiem na biografię słynnego holenderskiego malarza patrzy Julian Schnabel w filmie Van Gogh. U bram wieczności. Z artystycznej perspektywy na świat spogląda także Marianne, bohaterka obrazu Portret kobiety w ogniu, która stara się namalować tajemniczą Heloizę. Wzajemne podchody bohaterek subtelnie utrwala reżyserka Céline Sciamma, zapełniając ekran statycznymi obrazami buzującymi paradoksalnie od emocji, pragnień i uczuć, których jedynymi wyrazicielami pozostają rozszalałe żywioły. (Kaja Łuczyńska, Kino Pod Baranami)

Portret kobiety w ogniu (2019), reż. Céline Sciamma

Jasność i ciemność

Wieża. Jasny dzień to dla mnie jeden z ważniejszych filmów ostatnich lat. Wszyscy wiemy, że dużo dobrego dzieje się teraz w polskim kinie. Wszyscy (mam nadzieję!) widzieli Zimną wojnę i Boże Ciało. Ale jeśli ktoś nie widział jeszcze Wieży… – to najlepszy moment, by to nadrobić. Zostałam zaczarowana przez ten film; oglądałam go już po wielokroć. Opowieść o jasności i ciemności. O wolności i kontroli. O tajemnych mocach przekazywanych przez kobiety z pokolenia na pokolenie. Film, który chcesz oglądać po raz kolejny, aby słuchać niby improwizowanych, a precyzyjnie napisanych dialogów mówionych przez doskonale poprowadzonych aktorów; aby dać się zahipnotyzować genialnej ścieżce dźwiękowej. Nie trzeba próbować go interpretować. Choć można potem godzinami słuchać, jak opowiada o nim reżyserka Jagoda Szelc. I słuchanie Jagody również gorąco państwu polecam. Film do zobaczenia na e-kinopodbaranami.pl. (Marynia Gierat, Kino Pod Baranami)

Wieża. Jasny dzień (2017), reż. Jagoda Szelc

W doborowej obsadzie

W ramach nadrabiania filmowych zaległości bardzo polecam (Nie)znajomych w reżyserii Tadeusza Śliwy. To polska komedia, którą będziemy mogli zobaczyć podczas Letniej Akademii Filmu Polskiego w ramach organizowanego przez Łaźnię Nową Bulwar[t]u Sztuki z gościnnym udziałem aktora Łukasza Simlata – odtwórcy jednej z ról w tym w filmie. Kilka lat temu wszyscy zachwycali się włoskim filmem Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie, który doczekał się kilkunastu wersji na całym świecie – również polskiej. Uważam, że jest to najlepsza adaptacja tego formatu. Zarówno rodzimą, jak i włoską produkcję łączy aktorka Katarzyna Smutniak. Kluczem powodzenia tego filmu jest, moim zdaniem, obsada. Poza wspomnianymi już aktorami występują w nim m.in. Maja Ostaszewska, Aleksandra Domańska i Tomasz Kot. Idealny na dzisiejsze czasy, fantastyczny, pełen humoru film, który przy okazji porusza poważne tematy. (Łukasz Maciejewski, krytyk filmowy)

(Nie)znajomi (2019), reż. Tadeusz Śliwa

O dojrzewaniu

Lady Bird to film o wchodzeniu w dorosłość, jakiego dawno nie było. „Kiedy masz 16 lat, czujesz, że życie toczy się gdzieś indziej, na pewno nie tu, gdzie jesteś” – mówi reżyserka. Główna bohaterka to wie. Christine ma 16 lat, nienawidzi swojego imienia (stąd Lady Bird), miasta, w którym mieszka, i jak tylko może, sprzeciwia się matce. To nie jest jednak zwykły film o nastoletnim buncie, tylko szczera i niepozbawiona humoru opowieść o dorastaniu, a także zgodzie na to, aby ktoś bliski mógł być sobą, nawet jeśli rani innych. Siłą filmu są aktorzy: nastolatkę brawurowo zagrała Saoirse Ronan (Małe kobietki), jej chłopaka Timothée Chalamet (Tamte dni, tamte noce), a matkę Laurie Metcalf (nominacja do Oscara!). Lady Bird była dla mnie największą niespodzianką 2018 roku. Debiut reżyserski aktorki Grety Gerwig jako jedyny pojawił się wówczas na wszystkich ważnych listach najlepszych produkcji roku. Otrzymał również pięć nominacji do Oscara. Do oglądania dla osób w każdym wieku! Film jest dostępny na popularnych platformach streamingowych. (Anna Kempys, Interia.pl)

Lady Bird (2018), reż. Greta Gerwig

Oswoić cierpienie

W ramach wakacyjnego odrabiania zaległości filmowych trochę przewrotnie polecę film dokumentalny Przeżyć: metoda Houellebecqa. W 1991 roku nikomu jeszcze nieznany Michel Houellebecq opublikował esej To Stay Alive (fr. Rester vivant), którym zainteresował się sam Iggy Pop, uznając, że w rozważaniach francuskiego pisarza na temat cierpienia odnajduje własne doświadczenie. Twórcy dokumentu pokazują życie kilku osób, które – krótko mówiąc – cierpią, ale starają się poradzić sobie z bólem za pomocą sztuki. Narratorem jest Iggy Pop, który czyta fragmenty eseju Houellebecqa. To film, który pozostawia nas w dobrym samopoczuciu – mimo że tak naprawdę opowiada o rzeczach bolesnych – i uczy akceptacji własnych lęków. Myślę, że czas pandemii jest chyba najlepszym momentem, aby się z tymi lękami zmierzyć i podejść do nich z ironicznym poczuciem humoru, które jest charakterystyczne dla twórczości zarówno Houellebecqa, jak i Iggy’ego Popa. Film można obejrzeć na jednej z platform streamingowych. (Mateusz Góra, Millennium Docs Against Gravity)

Przeżyć: metoda Houellebecqa (2016), reż. Arno Hagers, Erik Lieshout, Reinier van Brummelen

Harmonia natury

W codziennym pędzie coraz rzadziej mamy czas, żeby się zatrzymać, a momenty ciszy są dla nas coraz częściej zaskakujące. Dopiero gdy nas zastaną, orientujemy się, że przez cały dzień towarzyszył nam hałas, pośpiech i natłok spraw. W zgodzie w reżyserii Doroty Bator pokazuje nam coś innego. Harmonię, spokój i ciszę. Tu życie toczy się w zgodzie z rytmem natury. Pszczoły zajmują się ulem, pies wygrzewa się na słońcu, wiatr porusza okiennicami. Czas płynie zupełnie inaczej niż w mieście – sączy się powoli jak świeży miód z plastra. Przyglądając się parze starszych ludzi w ich codziennych sprawach, możemy poczuć, jak rozluźniają się nam spięte przez stres ramiona. Możemy zasłuchać się w śpiewie ptaków i bzyczeniu pszczół. Zatrzymać się i odetchnąć. Debiut Doroty Bator prezentowany był podczas jubileuszowego 60. Krakowskiego Festiwalu Filmowego. (Alicja Mazurkiewicz, Studio Smakjam)

W zgodzie (2020), reż. Dorota Bator

Szkoła życia

Jeśli film na wakacje, to czemu nie film o dwóch dziewczynach, które tylko lato dziel od dramatycznej życiowej zmiany: wyjazdu na studia? Szkoła melanżu ma dość niefortunny polski tytuł, ale może też pochwalić się tym, że odkrywa świeżą twarz inicjacyjnej konwencji, jaką znamy z setek tytułów (choćby Supersamca). Dwie bohaterki filmu w przeddzień ukończenia liceum postanawiają nadrobić cztery lata nieimprezowania, a debiutująca za kamerą Olivia Wilde chwyta ducha młodego pokolenia i zarazem opowiada uniwersalną historię o poszukiwaniu akceptacji i spełnienia. Reżyserka precyzyjnie odmierza tu składniki zgrywy i powagi, czyniąc film niezwykle „oglądalnym”. Przede wszystkim jednak – choć wychodzi od stereotypów i komediowego typażu – potrafi przełamać klisze i wydobyć subtelne tony gatunku, który wielu uznałoby za niewarty uwagi. A to przecież tylko kolejny stereotyp. (Jakub Popielecki, Filmweb)

Szkoła melanżu (2019), reż. Olivia Wilde

A może musical?

W Polsce w ciągu ostatnich kilku lat powstało wiele produkcji musicalowych na bardzo wysokim poziomie. Teatry powoli wracają do normalnego funkcjonowania. Co warto zobaczyć i gdzie warto się wybrać, gdy tylko stanie się to możliwe? Pierwszym tytułem, który pragnę polecić to krakowska wersja kultowego broadwayowskiego musicalu Chicago w reżyserii Wojciecha Kościelniaka. Premiera miała miejsce w 2017 roku i od tamtej pory historia sprytnej morderczyni cieszy się niesłabnącą popularnością. Wśród aktorów Chicago znajdziemy także takie nazwiska, jak Barbara Kurdej-Szatan czy Sabina Karwala. Widzowie docenią spektakl za fenomenalną choreografię, dynamikę akcji i ponadczasowe przesłanie. Drugi tytuł to Kapitan Żbik i Żółty Saturator, autorski musical stworzony przez tych samych realizatorów. Komiksowa historia Jana Żbika została po mistrzowsku przeniesiona na deski warszawskiego Teatru Syrena. Zwroty akcji i solidna dawka humoru na pewno zasługują na polecenie! (Janusz Szydłowski, Krakowski Teatr Variété)

Chicago, reż. Wojciech Kościelniak (Krakowski Teatr Variété)

Od Krakowa do West Endu

Na polskiej mapie musicalu Krakowski Teatr Variété istnieje od niedawna, ale już może się pochwalić kilkoma nietuzinkowymi produkcjami. Ostatnią z nich jest Opera za trzy grosze w reżyserii Jana Jerzego Połońskiego. Historia bandyty Mackiego Majchra zaprezentowana w odważnej cyrkowej oprawie z muzyką Kurta Weilla sprawia, że już teraz zapraszamy do obejrzenia go w najbliższej przyszłości! Poza polskimi produkcjami polecam odwiedzić, gdy tylko to będzie możliwe, londyński West End. Jedną z produkcji godnych uwagi jest bajkowa historia Elfaby w Wicked. Perypetie głównej bohaterki mieszkającej w krainie Oz już od ponad 15 lat cieszą się popularnością. Wspaniała scenografia, niezwykłe efekty specjalne i kostiumy czynią ten spektakl doskonałą rozrywką zarówno dla dzieci, jak i dorosłych. Miejmy też nadzieję, że już niedługo Wicked pojawi się w adaptacji filmowej w reżyserii Stephena Daldry’ego… (Agnieszka Mika, Krakowski Teatr Variété)

Opera za trzy grosze, reż. Jan Jerzy Połoński (Krakowski Teatr Variété)

Zapnijcie pasy!

Kiedyś niezwykle popularne, szczególnie w Ameryce, z czasem zapomniane, dziś – w dobie pandemii i zwiększonego reżimu sanitarnego – powraca do łask. Kino samochodowe wjechało do Krakowa, a krakowianie pokochali tę nową formę rozrywki!

Jeszcze w maju, kiedy w całym kraju wszystkie kina były zamknięte, jako pierwsze ruszyło kino samochodowe organizowane przez Miasto Kraków, Krakowskie Biuro Festiwalowe i Zarząd Infrastruktury Sportowej w Krakowie. Od 21 maja na parkingu przy Stadionie Miejskim im. Henryka Reymana można było zobaczyć takie filmowe hity, jak Sala samobójców. Hejter, Na noże, Dżentelmeni czy Psy 3. W imię zasad. Bezpiecznie, z zachowaniem odstępu, we własnych samochodach, z dźwiękiem transmitowanym przez radia samochodowe. „Siedząc w autach przed dużym ekranem, zachowujemy konieczny dystans społeczny. Wydaje się, że bezpieczniej być nie może” – mówi dyrektor Krakowskiego Biura Festiwalowego Izabela Helbin. „Pierwsze bilety sprzedały się jak świeże bułeczki. Świadczy to o tym, że ludzie potrzebują spotkania i innej formy spędzania czasu po długim okresie siedzenia w domu. Nigdy nie spodziewałam się, że jako KBF będziemy robić kino w takiej formie!” – dodaje. Pierwsze w Polsce kino samochodowe jest częścią akcji „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków” (piszemy o niej szerzej na początku tego wydania „Karnetu”) i potrwa do 13 czerwca.

Z kolei na terenie industrialnym przy ulicy Rozrywka ulokowało się Kino Samochodowe Rozrywka, które powstało dzięki połączonym siłom Kina Pod Baranami i Event Solutions Center Multimedia. W repertuarze znalazły się pozycje zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci, m.in. Green Book, Parasite, Śnieżna paczka czy Praziomek.

Na pomysł seansów plenerowych, podczas których widownia ogląda filmy w swoich własnych pojazdach, wpadł Amerykanin Richard Hollingshead. Pierwszy pokaz odbył się 6 czerwca 1933 roku w Camden w stanie New Jersey, a pierwszym filmem obejrzanym przez samochodowe szyby była skrócona wersja produkcji Two White Arms. Wydarzenie reklamował slogan „Zapraszamy całe rodziny, niezależnie od tego, jak głośne są wasze dzieci!”. Pomysł szybko zyskał zwolenników w całych Stanach Zjednoczonych. Szczyt popularności kin samochodowych przypadł na lata 50. i 60. XX wieku. Największym zainteresowaniem cieszyły się pokazy organizowane na przedmieściach oraz na obszarach wiejskich, wśród młodych małżeństw z dziećmi i nastolatków. Jedno z największych kin mieściło się w stanie Nowy Jork: miało 2,5 tysiąca miejsc dla samochodów, własną restaurację i plac zabaw dla dzieci, a to wszystko na powierzchni ponad 11 hektarów. Zaletą kin samochodowych od zawsze był komfort widzów – każdy siedział w swoim samochodzie i mógł przyjechać z całą rodziną. Co więcej, film można było swobodnie komentować, bez obawy, że osoba siedząca w samochodzie obok zwróci uwagę... Ta forma rozrywki straciła na popularności w dobie kolorowej telewizji i kaset VHS, kiedy koszt wynajmu przestrzeni stał się większy niż przychody płynące ze sprzedaży biletów. W Polsce jej prekursorami byli Dariusz Krzysztof Zawiślak i Rafał Wnuk, którzy pierwszy seans zorganizowali w 1994 roku na warszawskim osiedlu Żerań. Na ekranie przedpremierowo wyświetlono wówczas film Cztery wesela i pogrzeb.

Kino samochodowe wróciło do łask ze względu na konieczność zachowania dystansu społecznego, podyktowaną epidemią nowego wirusa. Czy będzie to ostatnie tchnienie amerykańskiej popkultury, czy odrodzenie pewnej mody – czas pokaże. (js)

Podgórski quiz

Lubicie sprawdzać swoją wiedzę? Rozwiązywanie testów nie sprawia wam trudności? Na facebookowym profilu Centrum Kultury Podgórza uruchomiono wyjątkowego bota. Można nie tylko zapytać go o szczegóły dotyczące aktualnej oferty instytucji, ale także zagrać z nim w wirtualny Podgórski Quiz Wiedzy! Jak to zrobić? Wystarczy poprzez Messenger napisać wiadomość do Centrum Kultury Podgórza. Bot odpowie na nią, proponując trzy typy interakcji: „Zadaj nam pytanie”, „Sprawdź ofertę” oraz „Zagraj w Quiz”. Jeśli jesteście gotowi podjąć wyzwanie i odpowiedzieć na dziesięć pytań dotyczących Podgórza, Tradycyjnego Święta Rękawki na kopcu Krakusa oraz samego Centrum Kultury Podgórza, wybierzcie ostatnią z opcji – zostaniecie zaproszeni do zabawy! Każde pytanie zostało opatrzone ciekawostkami, opowieściami i legendami, a jeśli któreś z nich okaże się zbyt trudne, bot udzieli nam cennych wskazówek. Quiz to świetny sposób, aby poznać jedną z najpiękniejszych dzielnic Krakowa!

www.facebook.com/CentrumKulturyPodgorza

Muzyczna Nowa Huta

Klub Mirage Ośrodka Kultury Kraków-Nowa Huta szuka lekarstwa na tęsknotę za podróżami! Na jego profilu facebookowym od 5 czerwca startują Liaitańskie wieczory muzyczne. W każdy piątek o 19.00 usłyszymy koncerty na skrzypce i akordeon w wykonaniu Liaita Duo: Karolina i Mariusz Kruczała zabiorą nas w podróż do różnych zakątków świata muzyki. Wraz z nimi odwiedzimy m.in. Bałkany, Argentynę, Izrael i Polskę w okresie międzywojennym. Z kolei na głównym fanpage’u ośrodka na Facebooku w każdą sobotę o 17.00 publikowane są reminiscencje cyklu Nowa Huta. Dlaczego nie?! Szesnastoodcinkowa seria przedstawia zdjęcia, filmy i wspomnienia z 16 lat nieprzerwanej działalności – blisko 60 koncertów w 20 przestrzeniach nowohuckich dzielnic, w których wzięło udział 120 solistów, zespołów i chórów.

www.facebook.com/osrodekkulturykrakownowahuta

Love Rower

Ach, ten wiatr we włosach, niezależność i uzależniający pęd dwóch kółek! ARTzona Ośrodka Kultury im. C.K. Norwida zaprasza wszystkich miłośników jednośladów do udziału w specjalnej edycji wydarzenia Love Rower. Święto rowerowe w Nowej Hucie. Spotkamy się w przestrzeni wirtualnej 16 czerwca (10.00-19.00). Prelegenci, którzy będą łączyć się z nami za pośrednictwem profilu ARTzony na Facebooku, przygotowali sporo atrakcji, a ich głównym bohaterem będzie rower. W programie znajdziemy m.in. warsztaty szycia sakw rowerowych czy zdobienia dzwonków, rozmowy z podróżnikami, przeglądy filmów i książek rowerowych, a także specjalne spotkanie z Poradnikiem Pana Skarpety, który tym razem opowie dzieciakom o bezpiecznej jeździe na rowerze.

www.facebook.com/oknorwid

Płaczki

Zastanawiasz się czasem, czy twoje życie coś znaczy? Co po sobie zostawisz? I kto za tobą zapłacze? Żałoba to temat, od którego dziś uciekamy. Tworząc spektakl Płaczki, tancerki Grupy Wokół Centrum chciały zderzyć tradycję ze współczesnością i przyjrzeć się różnym wariantom „przeżywania” i opowiadania o nim. Kreując scenki na przemian poważne, ironiczne, zabawne, smutne, a czasem groteskowe, starają się igrać z wrażliwością widzów, wplątując ich w emocjonalne pułapki. To interaktywne przedstawienie przełamuje bariery sceniczności i buduje intymność w bliskich spotkaniach artystów z widzami. W ramach obchodów tegorocznej wirtualnej Nocy Tańca Nowohuckie Centrum Kultury zaprezentuje spektakl zarejestrowany w studiu Krakowskiego Centrum Choreograficznego w 2016 roku, dostępny od 6 czerwca na stronie instytucji oraz jej profilu na Facebooku.

www.facebook.com/NCKnh

Voda w Dworku

Przybywajcie wirtualnie do Centrum Kultury „Dworek Białoprądnicki”! 26 czerwca przestrzeń Sali Kominkowej, kojarzoną dotąd raczej z muzyką klasyczną, wypełnią mocniejsze brzmienia grupy Voda. Ukłonem w stronę tradycji będzie dobrane na potrzeby tego koncertu instrumentarium (fortepian, kontrabas), ale możecie być pewni, że Voda zachowa swój rockowy pazur! Wydarzenie będzie streamingowane na profilu facebookowym instytucji.

Zespół istnieje od 2014 roku. Na swoim koncie ma dwa autorskie albumy: Onerare (2015) oraz Amphibia (2019). Jego twórczość nawiązuje do lat 70., kiedy formy rockowe były często powiązane z bluesem czy jazzem. Voda nazywana jest często zespołem progresywnym, co pozwala objąć najróżniejsze fascynacje i kierunki, w jakich poruszają się muzycy. W 2019 roku Radek Kopeć został najlepszym wokalistą i gitarzystą Festiwalu Wielki Ogień, a grupa reprezentowała nasz kraj na Cambridge Rock Festival w Wielkiej Brytanii, poprzedzając występy takich zespołów, jak Mostly Autumn czy Atomic Rooster.

www.facebook.com/dworek.bialopradnicki

Wyjątkowa rocznica

12 września 2020 roku Piotr Skrzynecki świętowałby 90. rocznicę swoich urodzin. Z tej okazji Krakowskie Forum Kultury zachęca do bliższego poznania legendarnego założyciela kabaretu Piwnica pod Baranami. Był barwnym przedstawicielem krakowskiej cyganerii artystycznej 2. połowy XX wieku, niezwykłym animatorem wydarzeń artystycznych. To jego erudycja i intelekt oraz wyczucie dramaturgii przez pół wieku ściągały do Piwnicy tłumy. Działał jak magnes przyciągający artystów i naukowców, ludzi z ulicy i intelektualnych elit. Bon vivant, któremu obojętne były kariera i pieniądze. Człowiek całkowicie wolny. Postać, która obrosła setkami zabawnych anegdot i miejskich legend. Ale czy znamy go tak naprawdę? W cyklu Każdy ma swoją opowieść o Piotrze Skrzyneckim tę barwną osobowość w czarnym kapeluszu z piórkiem wspominają osoby związane z Piwnicą pod Baranami. Na pytanie „Kim był Piotr?” odpowiedzą Joanna Olczak-Ronikier, Ola Maurer, Leszek Wójtowicz, Sebastian Kudas, Dorota Ślęzak, Miki Obłoński, Jan Nowicki i Michał Półtorak. Odsłony cyklu publikowane są we wtorki na stronie internetowej oraz w sekcji Notatki na Facebooku Krakowskiego Forum Kultury.

www.facebook.com/krakowskieforum

Kraków od nowa

Wstęp na stałe prezentacje większości muzeów jest znów możliwy, otwarto też niektóre zawieszone lub przełożone wystawy czasowe – czas nadrabiać zaległości w zwiedzaniu!

W ostatnich miesiącach krakowskie muzea i galerie zrobiły wszystko, aby zapewnić nam dostęp do kultury – w wersji online. Być może paradoksalnie czas kwarantanny był dla wielu z nas okazją do odkrycia obiektów czy kolekcji, o których istnieniu wcześniej wcale nie wiedzieliśmy. Nic jednak nie zastąpi bezpośredniego kontaktu z dziełem w przestrzeni wystawy – korzystajmy zatem i poznajmy na nowo miasto i jego muzea! W chwili zamykania tego numeru „Karnetu” czynna jest już większość ekspozycji stałych, stopniowo powracają także przerwane lub odłożone z powodu epidemii wystawy czasowe. Listę otwartych już w maju ekspozycji prezentujemy na kolejnych stronach. Zapewne w najbliższych tygodniach ogłaszane będą kolejne, a godziny otwarcia poszczególnych miejsc mogą ulegać modyfikacjom – aktualne informacje publikujemy na bieżąco na stronie www.karnet.krakow.pl. Planując wizytę w muzeum czy galerii, nie można zapominać o bezpieczeństwie: nowe regulaminy zwiedzania dostępne są na stronach internetowych poszczególnych instytucji. Najlepiej zapoznać się z nimi jeszcze przed wizytą. Ograniczenia obejmują m.in. zmienione godziny otwarcia, nową organizację ruchu w galeriach, wyłączenie szatni, konieczność noszenia masek i rękawiczek czy wprowadzone przez większość instytucji przerwy na dezynfekcję. Wszędzie obowiązują ścisłe limity zwiedzających, ale przecież tłok nigdy nie sprzyja obcowaniu ze sztuką!

Skarby i cudy

Jedną z przerwanych przez pandemię prezentacji była zorganizowana z okazji 700. rocznicy koronacji Władysława Łokietka wystawa Skaby epoki Piastów w Zamku Królewskim na Wawelu. Sprowadzono na nią bezcenne zabytki ze zbiorów muzealnych, skarbców kościelnych i kolekcji prywatnych w całej Polsce. Wystawa miała się zakończyć w kwietniu, ale na szczęście niektóre obiekty pozostały na Wawelu dłużej niż planowano i do 28 czerwca można je podziwiać w ramach stałej ekspozycji Skarbiec Koronny i Zbrojownia. Pokaz nazwany Powrót do skarbów obejmuje w sumie 24 arcydzieła średniowiecznej sztuki i rzemiosła, w tym wspaniałe naczynia liturgiczne fundowane przez Kazimierza Wielkiego, ostatniego Piasta na polskim tronie, pamiątki po św. Kindze przechowywane na co dzień w klasztorze ss. Klarysek w Starym Sączu czy słynne klejnoty tzw. skarbu ze Środy Śląskiej z kolekcji Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

Raz na kilkadziesiąt lat, a może rzadziej zdarzają się także takie przedsięwzięcia jak czynna ponownie wystawa Muzeum Narodowego w Krakowie Cud światła. Witraże średniowieczne w Polsce (do 26 lipca). W Gmachu Głównym MNK pokazano 77 oryginalnych witraży powstałych między XII a XVI wiekiem. Sprowadzono je z kolekcji muzealnych i prywatnych oraz kościołów i klasztorów w całej Polsce, a centrum pokazu stanowią kwatery witrażowe wymontowane na czas ekspozycji z okien prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie. Wyjątkowość tej wystawy podkreśla dyrektor MNK, prof. dr hab. Andrzej Szczerski: „Jest pionierska w skali całego polskiego muzealnictwa – zarówno ze względu na wartość pokazanych dzieł, merytoryczne opracowanie, jak i kwestie konserwatorskie związane z ich eksponowaniem w muzeum”. Opowieść o szklanych obrazach ożywianych światłem dopełniają obrazy, hafty, złotnictwo, dokumenty, rysunki, projekty witraży, grafiki i książki z epoki.

A po spotkaniu z kunsztem średniowiecznych mistrzów warto także zajrzeć do pobliskiej „żywej” pracowni w Muzeum Witrażu, która kontynuuje nowsze, ale także doskonałe tradycje młodopolskiego Krakowskiego Zakładu Witrażów S.G. Żeleński.

Stulecie urodzin papieża

Rok 2020 ustanowiono Rokiem Świętego Jana Pawła II ze względu na przypadające na 18 maja stulecie urodzin polskiego papieża. Z tej okazji Muzeum Archidiecezjalne Kardynała Karola Wojtyły przygotowało wystawę Pasterz, nową odsłonę stałej prezentacji, na którą składają się przedmioty osobiste biskupa i kardynała Wojtyły, dary, które otrzymywał od wiernych, a także obiekty z okresu pontyfikatu (od 5 czerwca). Narracja opowieści koncentruje się wokół tematów i spraw szczególnie dla niego ważnych, do których powracał, także będąc głową Kościoła, jak tajemnica powołania i drogi kapłańskiej, piękno liturgii, służba i obowiązki biskupa wobec archidiecezji oraz ojczyzny, spotkanie z drugim człowiekiem, rodzina, praca naukowa, sukcesja apostolska i łączność z wielkimi poprzednikami (Prymasem Tysiąclecia, kardynałem Stefanem Wyszyńskim, księciem kardynałem Adamem Stefanem Sapiehą i arcybiskupem Eugeniuszem Baziakiem) oraz świętymi archidiecezji krakowskiej, a przede wszystkim rola kapłana i biskupa jako „pasterza”.

Papieżowi z Krakowa towarzyszył przez lata jego „osobisty polski fotograf” Adam Bujak. Artysta, który utrwalił wiele historycznych chwil, spotkań Ojca Świętego z wiernymi, ale też intymnych chwil skupienia i modlitwy, wielokrotnie podkreślał, że Jan Paweł II był najważniejszym tematem jego twórczości, a dokumentację fotograficzną jego drogi traktował jako swoją misję. W ciągu ponad 40 lat – od pierwszego zdjęcia wykonanego nowemu biskupowi w katedrze na Wawelu w 1958 roku – powstało kilkadziesiąt tysięcy kadrów. Wystawa Karol Kardynał Wojtyła. Fotografie Adama Bujaka czynna od 19 czerwca w Arsenale Muzeum Książąt Czartoryskich eksponuje krakowskie wątki w biografii świętego – ukazując go jako metropolitę krakowskiego, kardynała i wreszcie Jana Pawła II goszczącego w naszym mieście podczas pielgrzymek do Polski.

Prezentację z okazji jubileuszu przygotowało także Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK – zbiorowa wystawa Papież to spojrzenie oczami artystów na obrazy papieża zapisane i powielane przez media oraz często zaskakujące formy jego kultu obecne w popkulturze (do 20 września).

Wielkie piękno

Wystawa Rośliny i zwierzęta. Atlasy historii naturalnej w epoce Linneusza w Międzynarodowym Centrum Kultury ukazuje wielkie piękno natury utrwalone przed wiekami przez uczonych, podróżników i pasjonatów oraz mistrzów technik graficznych – na długo przed powstaniem pierwszych albumów fotograficznych (do 18 października). Prezentacja odwołuje się do dziecięcej fascynacji przyrodą – i tą swojską, i tą skrytą w tajemniczych „ostępach”, odświeża młodzieńcze marzenia o zamorskich podróżach i egzotycznych odkryciach oraz budzi podziw dla bogactwa dawnych europejskich stołów, skłaniając przy tym do refleksji nad współczesnymi metodami uprawy czy hodowli. Atlas przepięknych, sprowadzanych z całego świata roślin ozdobnych Józefiny Bonaparte może być z kolei inspiracją do podjęcia własnych ogrodniczych wyzwań...

Z perfekcyjnie zobrazowanego świata natury warto przenieść się do Muzeum Przyrodniczego, gdzie niedawno otwarto m.in. wystawę Latające klejnoty – minerały i owady – może wypatrzymy tu motyla z jednego z dawnych atlasów?

Podążając za wywołanym przez MCK wspomnieniem romantycznego parku francuskiej cesarzowej, zajrzyjmy koniecznie do muzealnych ogrodów: oferującego najpiękniejszy widok na Wawel ogrodu przy Muzeum Archeologicznym oraz przywołujących czasy królowej Bony ogrodów królewskich na Wawelu. Nie zapominajmy także o ogrodach Muzeum Narodowego w Domu Józefa Mehoffera oraz Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego, tym bardziej że latem MNK właśnie tutaj planuje przenieść wiele swoich działań edukacyjnych.

Na spragnionych zieleni czeka także park Strzelecki przy Celestacie – jednym z wielu czynnych już oddziałów Muzeum Krakowa. Po obejrzeniu wystawy o krakowskim Bractwie Kurkowym proponujemy powrót do plenerowych klimatów i spacer muzealną Trasą Obronności na Planty – do Murów Miejskich i Barbakanu. O dalszych wycieczkach możemy natomiast pomarzyć na czynnej w Muzeum Podgórza wystawie Krakowskie Drogi Żelazne (do 23 sierpnia).

Artyści z Krakowa

Karol Wojtyła to nie jedyny krakowianin, którego rok obecnie obchodzimy – monograficzna wystawa MOCAK-u Roman Ingarden. Filozof i fotograf (do 27 września) przypomina postać zmarłego przed 50 laty uczonego poprzez pryzmat jego artystycznej pasji. Autor, wrażliwy obserwator otaczającego świata, tworzył portrety i autoportrety, fotografował przyrodę, architekturę i martwe natury. W muzeum pokazano blisko 150 prac z lat 1940-1970 wybranych z ogromnych zbiorów rodzinnych przekazanych do Archiwum MOCAK-u. Wśród czynnych obecnie w muzeum ekspozycji są też m.in. obejmujące prace kilkudziesięciu autorów nowe odsłony Kolekcji MOCAK-u: Współczesne modele realizmu oraz Dialog z przestrzenią.

Pozostając w kręgu sztuki współczesnej, nie można nie zajrzeć do Bunkra Sztuki, gdzie do 18 października potrwa przekrojowa wystawa Adama Rzepeckiego, krakowskiego artysty łączonego z nurtem sztuki alternatywnej, działaniami grupy Łódź Kaliska czy Kulturą Zrzuty. Na wystawie Stary Rzepecki patrzy na młodego Rzepeckiego siedemdziesięcioletni autor zestawił prace z lat 60.-80. XX wieku z ostatnimi dziełami z okresu po chorobie i rekonwalescencji, które zmieniły jego spojrzenie na życie i wpłynęły na twórczość. Dla starszych krakowian retrospektywna część wystawy będzie zapewne także okazją do wspomnienia własnej młodości w pełnej absurdów rzeczywistości PRL-u…

W japońskim stylu

Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha zaprasza na dwie nowe wystawy. Bohater pierwszej z nich – zatytułowanej Jak we śnie! Emil Orlik w Japonii – to urodzony w Pradze członek wiedeńskiej i berlińskiej Secesji oraz Grupy Klimta, autor obrazów, rysunków, plakatów, projektów scenografii, kostiumów, książek, ekslibrisów i przede wszystkim grafik. Artysta, zafascynowany odkrytymi wówczas przez Europejczyków japońskimi drzeworytami, podróżował do Kraju Kwitnącej Wiśni, by studiować technikę dawnych mistrzów, i właśnie japońskie prace uznawane są za najlepsze w jego dorobku. Na wystawie w Muzeum Manggha pokazano ponad sto „orientalnych” grafik, akwarel i rysunków (do 15 października). Druga ekspozycja Araki/Tsujimura. Na granicy cienia zestawia prace dwóch kontrowersyjnych, a zarazem bardzo „japońskich” wybitnych indywidualistów. Łączące erotykę i śmierć, według niektórych wręcz pornograficzne zdjęcia Nobuyoshiego Arakiego w XX wieku wyznaczały trendy i przesuwały granice w światowej fotografii. Także postrzegany w ojczyźnie jako buntownik i rewolucjonista Shiro Tsujimura, autor wypalanych tradycyjną metodą, surowych i „wyciszonych” rzeźb ceramicznych odcisnął piętno na sztuce współczesnej. Dzieła obu współczesnych artystów odwołują się do filozofii zen i – podobnie jak tradycyjna sztuka Japonii – przypominają o nieuchronnym przemijaniu wszystkiego, co nas otacza (do 25 października).

***

Większość wymienionych wystaw potrwa do jesieni, ale nie warto zwlekać z ich obejrzeniem, bo już zapowiadają się kolejne nowości, w tym (już w czerwcu) pierwsze wystawy Miesiąca Fotografii w Krakowie. Pamiętajmy też o licznych towarzyszących wystawom wydarzeniach – realizowanych nadal online. (dd)

KIDS IN KRAKÓW

Z jarmarkiem za pan brat

Jarmarki zajmowały ważne miejsce w kalendarzu mieszkańców dawnych miast. W ostatnich latach odtwarzaliśmy ich przebieg podczas corocznego Jarmarku Świętojańskiego. Dziś natomiast wraz z Mariuszem Wollnym sięgamy do źródeł tego wydarzenia – w oczekiwaniu na jego przyszłoroczną edycję.

Karnet: Z jakich tradycji czerpie współczesny Jarmark Świętojański?

Mariusz Wollny: Dawnymi czasy jarmarki były okazją do spotkania i wymiany, trwały kilka dni i przyciągały mnóstwo ludzi z różnych stron. Kraków był jednym z najchętniej odwiedzanych miast już w okresie średniowiecza – pierwsze wzmianki o krakowskich jarmarkach pochodzą z XIV wieku. Nas jednak najbardziej interesuje Złoty Wiek, czyli okres przypadający na wiek XVI, kiedy nie tylko Kraków, ówczesna stolica Polski, ale też cały kraj cieszyły się szybkim i stabilnym rozwojem. Był to też okres największego rozkwitu jarmarków w Rzeczpospolitej. Na tym tle wyróżniał się właśnie Kraków, w którym takie wydarzenia organizowano trzy razy do roku. Był majowy jarmark powielkanocny na Świętego Stanisława, zwany też Świętokrzyskim, czerwcowy jarmark na Świętego Wita oraz jesienny jarmark na Świętego Michała. Na terenie Kazimierza, który był przecież osobnym miastem, również odbywały się trzy jarmarki: na Świętego Bartłomieja, na Wszystkich Świętych oraz 24 czerwca na Świętego Jana Chrzciciela. Właśnie ten ostatni próbujemy odtworzyć współcześnie. Jarmark Świętojański przybliża mieszkańcom miasta i turystom historię i spuściznę kulturową naszych przodków. Śladem po dawnej tradycji jarmarcznej są również czerwcowe wydarzenia plenerowe, jak pochód Lajkonika, Wianki czy intronizacja króla kurkowego.

Jaki był wpływ jarmarków na rozwój średniowiecznych i renesansowych miast?

Wymiana dóbr zawsze odgrywała istotną rolę w rozwoju różnych cywilizacji – od handlu wszystko się zaczynało. Miejsca wymiany towarowej przekształcały się z czasem w miasta, a te – w cywilizacje. Podobnie było w Krakowie. Miasto zaczęło rozwijać się z placów handlowych w okolicach dzisiejszego Rynku Głównego jeszcze w epoce przedlokacyjnej [przed rokiem 1257 – przyp. red.]. Kraków szczęśliwie leżał na skrzyżowaniu szlaków kupieckich – przebiegały tędy trasy z południa na północ i ze wschodu na zachód Europy, sprowadzano zatem liczne towary z Flandrii, Norymbergi, Węgier czy Rusi. Miasto umiało dobrze wykorzystać tę uprzywilejowaną lokalizację. Wiele zawdzięczało też ostatnim Piastom, niedocenianemu dziś królowi Ludwikowi Węgierskiemu i Jagiellonom, którzy zatwierdzili dla niego specjalne prawa handlowe. Miasto zyskało tak zwany przymus drogowy, który nakazywał przyjezdnym kupcom stacjonować z towarem w Krakowie i uiszczać wszystkie możliwe opłaty. Związane z tym było prawo składu, które nakazywało przyjezdnym wyłożenie towarów, aż kupcy krakowscy nie wykupili wszystkiego, co im się spodobało. Dopiero kiedy nie byli już zainteresowani towarami, które pozostały zagranicznym kupcom, pozwalali im jechać dalej. Przybysze nie mogli przy tym prowadzić sprzedaży detalicznej w dzisiejszym rozumieniu tego słowa, dlatego ich towary wykupowali w ilościach hurtowych jedynie bogaci kupcy krakowscy. Była to dla tych ostatnich sytuacja bardzo korzystna. Miasto zazdrośnie pilnowało tych przywilejów, wygrało o nie nawet wojnę z Wrocławiem, i kiedy wrocławscy kupcy skarżyli się, że mają zamkniętą drogę na wschód po futra, skóry, wosk i tym podobne artykuły, król Kazimierz Wielki odpowiedział im, że nie po to zdobył Ruś, by majątki zbijali kupcy śląscy, lecz żeby bogacili się polscy kupcy z Krakowa.

A jak jarmarki wpisywały się w codzienność miejskiego handlu?

Często wokół handlu organizowało się całe życie mieszkańców miast. W Krakowie nie było problemu z dostępem do różnego rodzaju dóbr. Na rynku były oczywiście Sukiennice, w których sprzedawano wyłącznie sukno, a na pierwszym piętrze budynku – w miejscu dzisiejszej Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku – znajdował się tak zwany smatruz, gdzie sprzedawano różne drobne towary, na przykład pasmanteryjne. Oprócz tego było mnóstwo kramów na Rynku Głównym i Małym Rynku. Wszystkie te stoiska były otwarte na co dzień, a sprzedaż w nich prowadzili wyłącznie rzemieślnicy miejscy zrzeszeni w cechach. Raz w tygodniu odbywały się lokalne targi – dla Krakowa w piątek na Rynku, dla Kazimierza w sobotę, a później w poniedziałek na placu Wolnica. W dniu targowym sprzedaż mogli prowadzić również okoliczni chłopi – handlowali najczęściej żywnością, z rzadka krowami czy świniami.

Jednak podczas jarmarków obowiązywały zgoła inne zasady i to właśnie czyniło te wydarzenia wyjątkowymi. W czasie ich trwania na wielką tykę zakładano kapelusz – symbol ten potwierdzał, że oto odbywa się jarmark i obowiązuje wolny handel. Oznaczało to, że kupcy przyjeżdżający ze wszystkich stron Europy mogli prowadzić sprzedaż niehurtową. Każdy mógł kupić, co tylko chciał i ile chciał – to była praktycznie jedyna okazja, żeby korzystnie zaopatrzyć się w potrzebne artykuły. Jarmarki zwłaszcza w okresie Złotego Wieku były niczym wielkie festiwale. Stanowiły przegląd języków i kultur, rewię mody, a przede wszystkim wielkie święto handlu, podobnie jak ma to miejsce dziś chociażby podczas jarmarków bożonarodzeniowych.

Co można było kupić na jarmarku? I kim byli kupujący?

Na jarmarkach można było kupić niemalże wszystko, od trzody chlewnej po norymberszczyznę, czyli towary przywiezione z Norymbergi, jak jedne z pierwszych przenośnych zegarków zwane jajami norymberskimi, które nosiło się na łańcuszku na piersi. Po te towary przyjeżdżali mieszkańcy regionu, ale też podróżni z innych polskich miast, a nawet z zagranicy. Nazwy jarmarków świadczą też o tym, że były one powiązane ze świętami kościelnymi, przybywali więc pielgrzymi, dziady proszalne, żebracy... Pojawiali się kupcy i klienci reprezentujący różne stany społeczne, bo jarmarki przyciągały nie tylko bogaczy, ale też ludzi średniozamożnych, a nawet całkiem biednych, którzy mogli coś okazyjnie kupić.

Dużą grupę uczestników jarmarku stanowiły trupy teatralne, w tym teatru komedii dell’arte, a także rozmaici linoskoczkowie, niedźwiednicy, kuglarze, muzykanci hałasujący waleniem w kotły, grą na piszczałkach i cymbałach… Wszyscy oni przybywali, by zapewnić uczestnikom wydarzenia rozrywkę i dobrą zabawę. W przerwie między zakupami można było dzięki nim obejrzeć przedstawienia czy sztuczki magiczne lub posłuchać muzyki.

Jarmark był też miejscem dla wędrownych balwierzy, mietelników czy facimiechów. To nazwy dziś już mało znane, czy możemy więc wyjaśnić, czym się zajmowali?

Jarmarki przyciągały ludzi najróżniejszej maści. Balwierze, zwani inaczej cyrulikami, trudnili się goleniem, ale też wyrywaniem zębów, nastawianiem złamań, a nawet prostymi operacjami. W miejscu, gdzie gromadziło się bardzo dużo ludzi, nie mogło się obyć bez wypadku, kogoś na pewno zabolał ząb. Wówczas z pomocą przychodził balwierz i zajmował się delikwentem. Nie brakowało też mietelników albo inaczej kuglarzy czy akrobatów, których zadaniem było rozbawianie obecnych na jarmarku. W czasie zakupów łatwo było paść ofiarą facimiechów, czyli złodziejaszków specjalizujących się w odcinaniu sakiewek z pieniędzmi od pasa. Robili to zwykle niezauważeni i szybko znikali w tłumie…

Obecnie w Polsce jest duże grono ludzi żywo zainteresowanych odtwarzaniem dawnych tradycji, rzemiosł i sztuk. W jaki sposób Jarmark Świętojański wykorzystuje ich wiedzę i umiejętności?

Na Jarmarku Świętojańskim pod Wawelem staramy się odtworzyć wspaniały klimat średniowiecznych i renesansowych targowisk. Każdego roku program imprezy nawiązuje do staropolskiej tradycji dzięki licznym atrakcjom: pokazom dawnego rzemiosła i sztuki wojennej, warsztatom rękodzieła, różnego rodzaju inscenizacjom, zabawom edukacyjnym dla dzieci i grom terenowym. Do współpracy zapraszamy członków grup rekonstrukcyjnych, a także pasjonatów, którzy prezentują swoje umiejętności i dzielą się wiedzą z uczestnikami wydarzenia. Podczas ubiegłorocznej edycji jarmarku mogliśmy zobaczyć pokazy tańca renesansowego i mody z tego samego okresu, prezentację sokolnictwa, scenki komedii dell’arte, pokazy halabardników i muszkieterów, żonglerkę flagami z doboszami i wiele innych widowisk. Bez ludzi, którzy z pasją podchodzą do rekonstrukcji realiów dawnego życia, nie bylibyśmy w stanie stworzyć niepowtarzalnej atmosfery jarmarku i uchylić rąbka tajemnicy skrywanej przez przeszłe wieki.

Rozmawiała Anna Mazur

Mariusz Wollny – Ślązak z pochodzenia, krakus z wyboru. Urodził się w 1958 roku we Wrocławiu, młodość spędził w Gliwicach. Po maturze rozpoczął studia etnograficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Autor książek popularnonaukowych dla dzieci i dorosłych, powieści i zwariowanych historii, takich jak Kazimierz Wielki, serii Był sobie król…, Bardzo bzdurne bajdurki, Krew Inków, Tropem smoka, Jak Lolek został papieżem oraz czterotomowy cykl krakowski o przygodach szesnastowiecznego inwestygatora królewskiego Kacpra Ryksa.

Na solnym trakcie

Niegdyś była cenniejsza niż złoto, dziś nie brakuje jej w żadnej kuchni. Sól zrobiła zawrotną karierę – jej historię możemy poznać dzięki Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka.

Niesamowita opowieść o soli jest kanwą działalności muzeum i organizowanego na dziedzińcu wielickiego Zamku Żupnego Święta Soli. Dziś przypomnimy kilka ciekawostek związanych z najpopularniejszą na świecie przyprawą.

Z ziemi na salony

Początki produkcji soli na terenie dzisiejszej Wieliczki sięgają okresu neolitu. Ludzie zamieszkujący te tereny otrzymywali sól ze źródeł powierzchniowych metodą warzenia, czyli gotowania solanki w małych glinianych naczyniach w celu odparowania z niej wody. Potwierdziły to odkrycia archeologiczne – za ich sprawą Wieliczka została umieszczona pośród najstarszych w Europie udokumentowanych miejsc wytwarzających sól. Wiedza o sposobach jej pozyskania była pilnie strzeżona przez stulecia, przekazywano ją sobie z pokolenia na pokolenie w obrębie niewielkiej grupy osób trudniących się tym zajęciem. Na przełomie XI i XII wieku słone źródła w tej okolicy zaczęły wysychać, więc solankę pozyskiwano z drążonych głęboko studni. W XIII wieku podczas budowy jednej z nich natrafiono na bryły solne. Szybko okazało się, że takich odłamków jest w ziemi znacznie więcej i można je wydobywać metodami górniczymi. Podobnego odkrycia dokonano też w Bochni. Pierwszy szyb wydobywczy w Wieliczce wykopano jeszcze w drugiej połowie tego samego stulecia, a niedaleko sztolni zbudowano Zamek Żupny, który stał się siedzibą jednego z największych przedsiębiorstw w ówczesnej Europie – należących do polskich władców żup krakowskich obejmujących kopalnie w Wieliczce i Bochni.

Silna waluta

Sól była tak ważna nie tylko dlatego, że nadawała potrawom smak – w czasach bez lodówek służyła jako środek konserwujący mięso i ryby. Nic dziwnego, że używano jej również jako środka płatniczego w wymianie handlowej z ludami, które nie miały do niej dostępu. Stała się tak cenna, że zwykło się ją nazywać „białym złotem”. Od końca XIII wieku, gdy jej wydobycie zmonopolizował książę Bolesław Wstydliwy, kopalnie stały się istotnym źródłem dochodu polskich władców. Szczególnie ważny dla kopalń solnych był okres panowania króla Kazimierza Wielkiego – uporządkował on dawne prawa i tradycje górnicze w dokumencie zwanym Statutem Żup Krakowskich, a tym samym zagwarantował wielickim i bocheńskim sztolniom stabilny rozwój na kolejne dziesięciolecia. Zyski ze sprzedaży soli pozwoliły mu z kolei przeprowadzić liczne reformy w kraju: powołał między innymi Akademię Krakowską – pierwszą wyższą uczelnię w Polsce. Mówi się, że Kazimierz Wielki zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną – należałoby w tym miejscu dodać, że stało się tak właśnie dzięki wielickiej i bocheńskiej soli.

Solne ścieżki

Głównym produktem żup krakowskich od początków wydobycia aż do drugiej połowy XIX wieku były bałwany solne, czyli olbrzymie bryły soli o walcowatym kształcie. Zawdzięczały go względom praktycznym – taki blok łatwiej było wyciągnąć szybem na powierzchnię, a następnie przetransportować do miejsca, w którym miał zostać sprzedany. I tak bałwany solne na wozach konnych trafiały między innymi na krakowski rynek, docierały w głąb Rzeczpospolitej oraz na place targowe Śląska, Czech, Moraw i Węgier.

Na solnym firmamencie

Żupy krakowskie wzbudzały nie tylko podziw i uznanie, ale też ciekawość. Kopalnią zainteresował się nawet przyszły astronom Mikołaj Kopernik. Pewnego razu ówczesny student Akademii Krakowskiej, zamiast patrzeć w gwiazdy, postanowił zejść pod ziemię – został pierwszym znanym z imienia i nazwiska turystą w Wieliczce! Źródła historyczne podają, że miało to miejsce w 1493 roku. Błyszcząca w ogniu pochodni sól w wykutych przez górników grotach z pewnością przypominała tysiące gwiazd na niebie. Po latach dla upamiętnienia tej wizyty jedną z komór nazwano imieniem Kopernika, stanęła też w niej rzeźba astronoma – wykonana oczywiście z bryły soli. W kolejnych stuleciach kopalnię odwiedziły inne znane osobistości, m.in. Fryderyk Chopin, Johann Wolfgang Goethe, Ignacy Jan Paderewski i Karol Wojtyła. Turystyka w Wieliczce prężnie rozwijała się natomiast od XVIII wieku, gdy zjazd pod ziemię stał się możliwy po zakupieniu biletu w ramach zorganizowanego ruchu turystycznego.

Z salonów do kuchni

Sól była od zawsze związana z kuchnią. Nie tylko konserwowała, ale też dodawano ją do potraw dla podkreślenia ich smaku już w średniowieczu, między innymi w jednej z pierwszych w Polsce stołówek na Zamku Żupnym w Wieliczce. Od XIV do XVI wieku wydawano tu codziennie bezpłatne kilkadziesiąt posiłków dla górników, pracowników administracyjnych kopalni, przyjeżdżających na wozach po sól furmanów oraz kupujących bałwany solne. Podstawą menu były jagły i krupy, czyli rozmaite kasze, lub gęste warzywne polewki – potrawy te przyrządzano w osobnej kuchni żupnej na terenie zamku. Nie brakowało też prawdziwych rarytasów, jak niedźwiedzie łapy, które również przygotowywano ze szczyptą soli.

Na własnej skórze

Wachlarz zastosowań „białego złota” jest tak olbrzymi, że może zadziwić niejednego niedowiarka. Fakty, legendy i mity o soli i jej zastosowaniu w kuchni, medycynie, kosmetyce, a nawet sporcie to tematy chętnie poruszane podczas szesnastu edycji Święta Soli, imprezy muzealno-plenerowej organizowanej przez Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka. W tym czasie dziedziniec Zamku Żupnego zamieniał się w warzelnię soli, kuchnię żupną czy jatkę solną. Oprócz warzyczy można było tam spotkać garncarzy, powroźników, kowali czy bednarzy. Jednak główna bohaterka wydarzenia jest zawsze jedna i nie inaczej będzie w przyszłym roku podczas kolejnej edycji wielickiego Święta Soli! (am)

Tekst powstał we współpracy z Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka.

REKOMENDACJE LITERACKIE

Jaki piękny nimbostratus!

Z czego składa się niebo? Co znajdziemy w pniu drzewa? Gdzie szukać kameleonów? Która skała jest najtwardsza? I wreszcie – czy to kłębek futra, czy wychuchol? Jeśli lubicie pytać i chcecie poznawać świat przyrody, oto pozycja dla was! Na dworze. Przewodnik dla odkrywców przyrody Marii Any Peixe Dias i Inês Teixeira do Rosário to książka, która jest wyzwaniem rzuconym młodym odkrywcom i naukowcom! Znajdziecie tu nie tylko informacje o ptakach, skałach czy chmurach, ale także niezliczone pomysły na przyrodnicze eksperymenty. Wszystkie wskazówki i najskrytsze przyrodnicze sekrety można uchwycić w mig i sprawdzić w terenie, a rysunki pozwolą iść w świat naprawdę przygotowanym! Niewątpliwym atutem tego przewodnika jest zaadaptowanie go do polskich warunków przyrodniczych. Będzie zatem także o rodzimej faunie i florze oraz o tym, że przyroda nie ma końca, choć warto szukać jej licznych początków, rozglądać się wokół siebie w dowolnym momencie. Na przykład: „Spójrz na siebie jako na ssaka. Przyjrzyj się różnym częściom swojego ciała i spróbuj się zastanowić, dlaczego twoje ręce i stopy mają taki, a nie inny kształt, dlaczego oczy masz z przodu, a nie na czubku głowy… Po prostu zbadaj swoje ciało jak biolog!”. Czas start! (Katarzyna Jakubowiak)

Czy przebiśniegi dzwonią?

Kiedy ma się pięć lat, wie się o świecie już prawie wszystko. Jeśli dodatkowo ma się psa, kota i jeża, możliwości wydają się być nieograniczone. Jaś i Janeczka to para sąsiadów, którzy poznali się przez dziurę w żywopłocie, by potem dokazywać aż w pięciu tomach, ciesząc wszystkich tych, którzy śledzą ich przygody.

W książce Jaś i Janeczka Annie M.G. Schmidt znajdziemy codzienność przedstawioną w prostych historyjkach, które bawią, smucą i denerwują. Są w nich gonitwy za psem i zbieranie rozsypanego cukru z ulicy, wykopy prowadzone w piaskownicy i dużo, dużo gry w piłkę. Jest wszystko, o co chodzi i może chodzić w życiu. Przygody Jasia i Janeczki, należące do klasyki literatury niderlandzkiej, zachwycają czytelników i czytelniczki od lat 50. ubiegłego wieku. Po bohaterach i ich perypetiach nie widać, żeby świat od tego czasu zmienił się nie do poznania. Prosty i precyzyjny język, brak moralizatorstwa i humor w opisie codziennych perypetii sprawia, że to lektura naprawdę ciepła i zabawna. W każdym tomie dzieje się coraz więcej, zmienia się nieco ton opowieści i tylko trudniej jest rozstrzygnąć, kto chętniej wraca do lektury – dzieci czy rodzice:

„– Patrz – woła Jaś – jakie dziwne zwierzątko! Tu, na żywopłocie.

– To gąsica – mówi Janeczka.

– O, gąsica! – woła Jaś. – Zobacz, ona ma włoski i ze sto nóg. Weszła mi na palec!” (Katarzyna Jakubowiak)

Niezwykły zwykły kamień

Pośród książek dla dzieci i cieszących się w ostatnich latach niezwykłą popularnością picture booków nieczęsto zdarza się taka perełka. Mowa o książce obrazkowej Petra włoskiej autorki i ilustratorki Marianny Coppo. Jej urocza i – jak sama się przedstawia – „twarda jak skała i nieustraszona” bohaterka jest kamieniem posiadającym supermoc. Polega ona na umiejętności dostrzegania pozytywnych aspektów każdego zdarzenia i czerpania radości z życia niezależnie od miejsca, w jakie akurat rzuci ją los. Owszem, Petra jest bardzo silna! Tak jak największą supermocą Marianny Coppo jest minimalistyczny styl, tak największą siłą Petry jest wrażliwość. To dzięki niej może stać się, kim tylko zechce. A ponieważ wyobraźnia kamieni bywa nieograniczona, jednego dnia jest królową gór, a następnego – rajską wyspą. To pozycja obowiązkowa dla dzieci, które zbierają nad rzeką najfajniejsze kamienie, dorosłych lubiących trzymać je w dłoni jako pamiątki przywiezione z podróży i dla wszystkich… marzycieli. (Anna Maria Zygmunt)

Rekomendacje książek wydanych pod patronatem Krakowa Miasta Literatury UNESCO przygotowali pracownicy Działu Literackiego Krakowskiego Biura Festiwalowego.

CRACOVIANA

Czerwcowe tradycje

Czerwiec kojarzy się nam z rozpoczęciem wakacji, bujną roślinnością i nadejściem ciepłych letnich dni. W Krakowie z jego nastaniem ożywają także piękne legendy i stare zwyczaje.

Maj i lipiec w niczym nie są gorsze od swojego kalendarzowego sąsiada, bo przecież każdy z dwunastu miesięcy oferuje nam coś niezwykłego. Jednak właśnie w czerwcu w naszym mieście szczególnie wraca pamięć o przepięknych i bardzo malowniczych tradycjach, a także legendach i historiach, z których biorą one swój początek. Przekonajcie się sami, czym obdarza nas czerwcowy czas.

Lajkonik

„Lajkoniku laj, laj, poprzez cały kraj, kraj” – tę piosenkę dobrze znają już przedszkolaki, i to nie tylko z Krakowa. Jednak jeśli ktoś nie słyszał lub nie pamięta legendy o koniku zwierzynieckim, niechaj siada i posłucha. Dawno, dawno temu, w XIII wieku ziemie polskie najeżdżane były przez okrutnych wojowników odzianych w skóry. Pochodzili ze stepów Azji Środkowej i zwano ich Tatarami. Najeźdźcy palili wsie i miasta, wcześniej grabiąc je i mordując ich mieszkańców. Pewnego dnia armia tatarska znów niebezpiecznie zbliżyła się do Krakowa. Wojownicy postanowili przenocować nad brzegiem Wisły w pobliżu wsi Zwierzyniec i zaatakować miasto z samego rana. Na szczęście spostrzegli ich włóczkowie, czyli zwierzynieccy flisacy, którzy mieli prawo spławiania drewna rzeką. Pod osłoną nocy napadli i pokonali wrogów, ratując w ten sposób miasto przed najazdem. Żeby okazać radość ze zwycięstwa, jeden z flisaków przebrał się w egzotyczny strój chana i na niewielkim tatarskim koniku wjechał do Krakowa na czele orszaku, budząc najpierw przestrach, a później radość i triumf. Od tamtej pory na pamiątkę ocalenia miasta raz do roku, w pierwszy czwartek po święcie Bożego Ciała, jeździec w barwnym stroju przemierza na drewnianym koniku ulice Krakowa. Podczas swojego pochodu uderza przechodniów buławą, co według tradycji przynosi szczęście.

Tyle mówi legenda, która nie znalazła jednak potwierdzenia w źródłach historycznych. Wielu badaczy wiąże pochód konika zwierzynieckiego ze średniowiecznymi uroczystościami cechowymi i misteriami, natomiast strój miałby wywodzić się z siedemnastowiecznej mody na Orient. Tradycja może też opierać się na dawnym obrzędzie chodzenia z konikiem lub kobyłką, który na ziemiach polskich praktykowany był do połowy XX wieku, zwłaszcza na Mazowszu i Lubelszczyźnie. Co ciekawe, „krewni” krakowskiego Lajkonika pojawiali się w innych częściach Europy, jak np. we Francji, Niemczech czy Bułgarii. W pewnych regionach Anglii podczas obrzędów Święta Majowego (Beltane) mężczyźni przebrani za koniki symbolizujące lato i zimę staczają ze sobą pozorowane walki, w których oczywiście zawsze wygrywa lato.

Król kurkowy

Czasów, kiedy Tatarzy wielokrotnie najeżdżali i grabili Polskę, sięga również inny dobrze znany obyczaj. W XIII wieku wokół miasta zaczęto wznosić mury obronne. Jednak aby obwarowania skutecznie chroniły miasto, musiały być utrzymywane i obsadzane przez ludzi dobrze władających bronią. W tym celu powołano Bractwo Kurkowe, zwane też Towarzystwem Strzeleckim lub Konfraternią Strzelców. Członkowie bractwa szkolili mieszczan, a jednym ze sposobów sprawdzenia ich umiejętności były zawody w strzelaniu do drewnianego kura. Ten, kto w rywalizacji wykazał się najlepszą celnością i strącił ostatni fragment ptaka, zyskiwał miano króla kurkowego.

Bractwo Kurkowe działa w Krakowie do dziś i wciąż podtrzymuje swoje obyczaje – raz do roku wybiera króla, a w czerwcu odbywa się jego uroczysta intronizacja. Bracia kurkowi ubrani w żupany i kontusze wzorowane na strojach szlacheckich z XVII i XVIII wieku ruszają ze swojej siedziby w Celestacie i udają się na Rynek Główny, gdzie na scenie przed Wieżą Ratuszową nowy król kurkowy z rąk swego poprzednika otrzymuje insygnia władzy, w tym to najważniejsze: srebrnego kura, kopię rzeźby ufundowanej według tradycji przez króla Zygmunta II Augusta.

Wianki

Na koniec trzeba wspomnieć o rytuałach nocy świętojańskiej, poprzedzającej dzień św. Jana Chrzciciela (24 czerwca). Wywodzą się one z obrzędów pogańskich związanych z letnim przesileniem Słońca. Słowiańskie święto ognia i wody, znane jako sobótka lub kupalnocka, zasymilowano później z chrześcijańskimi obrzędami. Według ludowej tradycji nocy świętojańskiej towarzyszyły tańce, śpiewy, a także zabawy, które spośród panien i kawalerów miały wyłonić przyszłe pary. Praktykowano dobre wróżby, w których często wykorzystywano wodę i rośliny. Zwłaszcza jeden malowniczy zwyczaj, który przywędrował do Krakowa z Warszawy w połowie XIX wieku, zachował się do czasów współczesnych. Mowa tu o puszczaniu wianków na wodę, które dziewczęta plotły wcześniej na brzegu rzeki Rudawy (lewy dopływ Wisły). Wianki, czasem zaopatrzone w świeczkę, płynęły na rzecznych falach jakby w wyścigu: dziewczęta marzące o rychłym zamążpójściu przewidywały w ten sposób, która z nich stanie przed ołtarzem pierwsza. (io)

Śladem Lajkonika

W tym roku Lajkonik harcować będzie 18 czerwca – niestety tylko w internecie. Jednak poprowadzeni przez Muzeum Krakowa możemy przemierzyć jego trasę samodzielnie!

W ciągu ostatnich dwóch stuleci (czyli od chwili, gdy relacje z dorocznego wydarzenia zaczęła zdawać krakowska prasa) konik zwierzyniecki ze swoim orszakiem pokonywał trasę ze Zwierzyńca na Stare Miasto prawie każdego roku. Pochód nie odbywał się tylko wobec tak wyjątkowych okoliczności, jak wielki pożar miasta w 1850 roku czy wojny światowe. Co zrobić, aby epidemia nie odebrała nam całkowicie pięknego punktu w kalendarzu krakowskich zwyczajów? Wraz z Muzeum Krakowa proponujemy: zostań turystą w swoim mieście i wybierz się na własny spacer śladem Lajkonika! To świetna okazja, by przyjrzeć się bliżej miejscom na trasie przemarszu.

Wodociągi i plac Na Stawach

Zaczynamy od siedziby Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji przy ulicy Senatorskiej 1 – kompleks tzw. dworca wodociągowego powstał tu w roku 1913 w związku z rozbudową uruchomionego w 1901 roku wodociągu dostarczającego krakowianom czystą wodę z Bielan. W okresie PRL-u murarzy i chłopów ze Zwierzyńca w świcie Lajkonika zastąpili robotnicy zakładów miejskich: MPO czy właśnie wodociągów. Do dziś pracownicy MPWiK stanowią dużą część orszaku, a w rolę samego Lajkonika wciela się od 1988 roku Zbigniew Glonek (emerytowany inspektor nadzoru, który w tym roku byłby uczestnikiem pochodu po raz 50.!). W świetlicy przy Senatorskiej odbywają się ostatnie przygotowania, a wymarsz poprzedzony jest spotkaniem z prezesem i pracownikami firmy. Z Wodociągów Lajkonik udaje się na plac Na Stawach, gdzie rozdaje razy i zbiera datki wśród kupców. Okolice placu to matecznik zwierzynieckich andrusów „rządzących” tu niegdyś zgodnie z sobie tylko znanym kodeksem honorowym. Miejscem ich spotkań był nieistniejący już (opiewany przez Jerzego Harasymowicza i Wojtka Bellona) Bar Na Stawach przy ulicy Senatorskiej 4a. Wielu andrusów należało do orszaku Lajkonika, a jednym z nich był Jan Jelonek, który w latach 1982-1987 nawet „chodził pod konikiem” (czyli odgrywał główną rolę). Przy pobliskim skrzyżowaniu ulic Tatarskiej i Włóczków znajdował się dom zwierzynieckiej rodziny Micińskich, która od XVIII wieku do 1972 roku zajmowała się organizacją pochodu. Jeszcze przed II wojną światową orszak szykował się do wymarszu w ich ogrodzie przy ulicy Włóczków 4. Tu w czerwcu 1904 roku Stanisław Wyspiański obserwował Lajkonika – po raz pierwszy w kostiumie jego projektu.

Ze Zwierzyńca do Krakowa

Zgodnie z romantyczną legendą pod murami klasztoru ss. Norbertanek doszło pod koniec XIII wieku do bitwy, w której wiślani flisacy (włóczkowie) odparli najazd Tatarów i przebrani w zdobyte na wrogach szaty udali się w triumfalnym pochodzie do bram miasta… Przez lata historycy i etnografowie bezskutecznie starali się odkryć prawdziwą genezę pochodu Lajkonika. Jedna z hipotez mówiła o pogańskim chramie (zastąpionym później przez kościół Najświętszego Salwatora) i kulcie bóstwa, którego atrybutem był koń, jednak istnienia takiej budowli nie potwierdzili archeolodzy. Najstarszy zapisek o harcach Lajkonika zachowany w norbertańskim klasztorze pochodzi z czerwca 1756 roku: siostry przekazały wówczas „doboszowi z konikiem” dwa złote. Ówczesnego znaczenia konika nie znamy, wiadomo jedynie, że procesja z jego udziałem zmierzała w niedzielę oktawy Bożego Ciała z kościoła Najświętszego Salwatora na dziedziniec klasztoru (być może odgrywał on rolę ochrzczonego tatarskiego chana). Doroczna uroczystość u norbertanek kończyła się zabawą przy fundowanych przez klasztor beczkach wina, przy czym często dochodziło do poważnych utarczek między włóczkami a okolicznymi chłopami. Obecnie na dziedzińcu ma miejsce pierwszy z trzech tańców z chorągwią: kręcąc się wkoło, Lajkonik uderza buławą w Orła Polskiego na poruszanej przez chorążego płachcie materiału. Następnie starszyzna orszaku udaje się do ksieni na ciasto i herbatę.

Podczas kilkugodzinnej wędrówki ulicami Kościuszki i Zwierzyniecką Lajkonikowi nie wolno pominąć żadnego przedsiębiorcy – wszyscy czekają na gwarantujące pomyślność biznesu uderzenie buławą. Po drodze jest też czas na krótki odpoczynek. W XVIII wieku konik zwierzyniecki goszczony był trunkami w domu starszego kongregacji włóczków, a pierwszym znanym lokalem, do którego wstępował, był szynk w pobliżu wyburzonej w 1806 roku bramy Wiślnej. Pod koniec XIX wieku przyjmowały go działające przy sklepach „handelki śniadankowe”. Słynny handel kolonialny Stanisława Nikla przy ulicy Zwierzynieckiej 34 został w dwudziestoleciu międzywojennym przemianowany na Bar Lajkonik. Do roku 2017 bar na rogu Powiśla podejmował orszak obowiązkowym „strogonowem”. Dziś Lajkonik wstępuje na poczęstunek do karczmy Smil’y w pobliżu Skweru Konika Zwierzynieckiego, gdzie ponad dwa wieki temu mieściła się gospoda Micińskich, a także do Antykwariatu Abecadło czy restauracji Polakowski i Wierzynka. Kolejny taniec odbywa się przed Filharmonią Krakowską (jest tu dużo miejsca na efektowne „zawinięcie” chorągwią) i pochód przechodzi pod Pałac Biskupi przy ulicy Franciszkańskiej 3. Na początku XIX wieku biskup Jan Paweł Woronicz stworzył tu romantyczne muzeum gromadzące historyczne pamiątki i dzieła sztuki. Zafascynowany krakowskim folklorem dostojnik ozdobił sale pałacu m.in. malowidłami Michała Stachowicza przedstawiającymi miejscowe zwyczaje, w tym człowieka harcującego wśród tłumu na drewnianym koniku. Wyraził też zgodę na pokłon Lajkonika przed oknami pałacu. Do tego obyczaju powrócono w latach 80. XX wieku, a dziś Lajkonik składa hołd przed pomnikiem Jana Pawła II na pałacowym dziedzińcu. Obraz Stachowicza przetrwał pożar z 1850 roku i znajduje się w zbiorach Muzeum Krakowa.

Na Rynek

Od drugiej połowy XIX wieku kulminacja harców i finałowy taniec odbywają się na Rynku Głównym, gdzie orszak dociera dziś ulicą Grodzką. Do końca XIX wieku trasa pochodu biegła ulicą Wiślną, potem orszak przekierowano na ulicę Bracką: tu w pałacu barona Karola Larischa (ul. Bracka 12) rezydował prezydent Miasta Krakowa, który z balkonu zrzucał Tatarowi doroczny „haracz”. Po 1947 roku zastąpił go przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej oczekujący Lajkonika przed Pałacem Wielopolskich przy placu Wszystkich Świętych (w okresie 1955-1990 plac Wiosny Ludów). W latach siedemdziesiątych XX wieku uroczystość z udziałem władz miasta przeniesiono przed Wieżę Ratuszową. Jeszcze w okresie międzywojennym zwyczajem był pokłon przed pałacem Potockich (róg ulicy Brackiej). W 1849 roku władze austriackie zaprezentowały konika na Rynku carowi Mikołajowi I (który był w drodze na ogarnięte powstaniem Węgry), a w roku 1855 z okien Pałacu Spiskiego (nr 34) jego harce obserwował rozbawiony cesarz Franciszek Józef I. Lajkonik i jego świta zawsze mogli liczyć na gościnnych właścicieli restauracji przy Rynku: od 1886 roku przyjmował ich handel Antoniego Hawełki w Pałacu Krzysztofory (w roku 1913 roku przeniesiony do sąsiedniego Pałacu Spiskiego). Na stałej liście był także handelek śniadankowy Wentzla, a po II wojnie światowej „Wierzynek”. Po całodziennych harcach i wizytach w licznych lokalach Lajkonik (nie zawsze o własnych siłach…) powracał na Zwierzyniec. (dd)

Opracowanie na podstawie tekstu Andrzeja Iwona Szoki, kierownika Działu Folkloru i Tradycji Krakowa Muzeum Krakowa. Lajkonik online: www.muzeumkrakowa.pl

Miasto duchów

Czy w Krakowie straszy? Owszem! W naszym mieście wiele jest miejsc i opowieści, które przyprawiają o gęsią skórkę...

Jedni w zjawy nie wierzą i nie zaprzątają sobie nimi głowy, drudzy na samo ich wspomnienie najchętniej schowaliby się pod kołdrą. Jeszcze inni uwielbiają straszne historie, słuchają ich z wypiekami na twarzy i chętnie zobaczyliby miejsca, w których podobno pojawiają się przerażające widma. Niezależnie od tego, do której grupy należycie, koniecznie poznajcie najciekawsze opowieści, które czynią z Krakowa miasto duchów!

Diabeł i dama

Raczej nikt nie chciałby dowiedzieć się, kiedy umrze. Ale poznanie tej wielkiej tajemnicy podobno jest możliwe w Pałacu Pod Krzysztofory. Bywa, że gdy wybije północ, po budynku, w którym obecnie mieści się Muzeum Krakowa, spaceruje Czarna Dama. Złowróżbna zjawa odziana w szaty koloru smoły przepowiada datę śmierci każdemu, kogo spotka. To podobno duch Anny z Branickich, wdowy po Sebastianie Lubomirskim, która zmarła w kamienicy przy Rynku Głównym, wtedy jeszcze nazywanej „Pod św. Krzysztofem”, i została pochowana w rodzinnej kaplicy w kościele oo. Dominikanów.

Groźba pojawienia się Czarnej Damy nie odstraszała poszukiwaczy diabelskiego skarbu, którego według starej legendy w piwnicach pod pałacem strzeże sam Lucyfer. Wielu śmiałków schodziło do krzysztoforskich lochów i głębokich podziemi ciągnących się pod Rynkiem Głównym i sięgających nawet pod kościół Mariacki. Pragnęli znaleźć diabła i jego bogactwa, ale ponoć udało się to tylko pewnej służącej, która pobiegła za Lucyferem zaklętym w koguta. Dziewczyna otrzymała od czarta złoto, lecz całą przygodę przypłaciła ucięciem… pięty. Mimo wyraźnego zakazu, wychodząc z piwnic, obejrzała się za siebie na progu i choć udało jej się uratować życie, zamykające się drzwi przytrzasnęły jej stopę.

Jeździec widmo

Chyba wokół żadnego krakowskiego kościoła nie krąży tak wiele zadziwiających opowieści o nadprzyrodzonych zjawiskach, jak wokół kościoła oo. Dominikanów. Poznawszy legendę Anny z Branickich, warto wiedzieć, że we wspomnianej kaplicy Lubomirskich pochowano również jej córkę Eleonorę, zmarłą w wieku szesnastu lat. Jak powiadają, jej trumna zgrzytała za każdym razem, kiedy odbywał się pogrzeb kogoś z tej książęcej rodziny, a zjawa dziewczyny wciąż pojawia się w pobliżu krypty.

Z kościołem oo. Dominikanów związana jest również postać św. Jacka, którego szczątki spoczywają tu w pięknej barokowej kaplicy. Zgodnie z podaniami przy jego grobie widywano unoszące się pochodnie oraz słyszano porykiwania. To wygnane przez niego czarty miały zbierać się i jęczeć żałośnie wokół trumny świętego po zapadnięciu zmroku.

A jakby tego było mało, podobno w bezksiężycowe noce klasztor opuszcza upiór bez głowy na dziko rżącym wierzchowcu! Jeździec widmo w czarnym kapturze przejeżdża przez Rynek Główny, ulicami Sławkowską, Długą i pędzi hen!, do zamku Pieskowa Skała. Tak za swoje liczne grzechy pokutuje skazany rozkazem królewskim na ścięcie rycerz rozbójnik Krzysztof Szafraniec, do którego należały niegdyś posiadłości w dolinie Prądnika.

Wawelskie duchy

Między ścianami Zamku Królewskiego na Wawelu także wędrują zjawy, których historia sięga nawet czasów pierwszego koronowanego władcy Polski. O północy król Bolesław Chrobry kroczy w ciężkiej zbroi po zamkowym dziedzińcu, niosąc miecz świecący jasnym, anielskim światłem. Wawelską katedrę przemierza biskup Paweł z Przemankowa, który skazany po śmierci na ziemską tułaczkę żebrze o litość, a w kaplicy św. Jana Ewangelisty ukazuje się biskup Jan Grot, który za życia skarcił samego króla Kazimierza Wielkiego! Każdy, kto zbliży się do kaplicy Konarskiego, niech strzeże się przed duchem spoczywającego tam biskupa Zawiszy z Kurozwęk – jego dusza wciąż błąka się, prosząc o łaskę. Nie sposób zapomnieć także o zjawie Barbary Radziwiłłówny, którą przywołał mistrz Twardowski. Od tamtej pory królowa spaceruje nocami po komnatach zamku, wspominając romantyczne uniesienia ze swoim ukochanym Zygmuntem Augustem.

A skoro już mowa o ostatnim męskim przedstawicielu dynastii Jagiellonów – legenda głosi, że gdy sprawował sądy w słynnej sali Poselskiej, jedna ze 194 zdobiących jej strop rzeźbionych głów (dziś jest ich już tylko 30) przemówiła i sprzeciwiła się władcy, oskarżając go o wydanie niesprawiedliwego wyroku. Zygmunt August rozpatrzył sprawę jeszcze raz, lecz rzeźbie nakazał dodać opaskę na usta, żeby więcej się nie odzywała. Ale kto wie, może kiedyś jeszcze to zrobi?

Księżniczka czy zmora?

O miano najgroźniejszego krakowskiego ducha rywalizują dwie zjawy. Pierwsza, jak podają, ukazuje się w pobliżu kościoła św. Benedykta na Krzemionkach, a nazywają ją Czarną Księżniczką. Dlaczego? Ponoć dawno temu władała tą ziemią jako królewna, zginęła zaś rażona piorunem. Mężczyzna, który ją spotka, musi dowieść męstwa i wykonać powierzone mu zadanie, a jeśli mu się to nie powiedzie, zostanie uduszony, po czym duch urwie jego głowę. Jak dotąd, nikomu się nie udało… W szranki z demoniczną księżniczką staje kobieca postać krążąca po Pałacu Wielopolskich, w którym obecnie mieści się magistrat. Czarna Dama nawiedza to miejsce i mści się na żywych, odkąd w ręce kata oddano tam tajemniczą młodą pannę. Nie wiadomo, kim była ani czym zawiniła, jednak o jej istnieniu i tragicznej śmierci w niewyjaśnionych okolicznościach przypomina właśnie Czarna Dama – klątwa dawnej rezydencji margrabiów.

***

Coraz częściej wychodzimy już z domów, warto więc wybrać się na wycieczkę, by poznać Kraków od tej nieco innej, trochę strasznej strony, nawet jeśli nie wierzymy w duchy. Jeśli jednak w noc świętojańską znajdziecie się w okolicach klasztoru ss. Norbertanek na Zwierzyńcu, bacznie nasłuchujcie dziwnych jęków. To zatopiony w Wiśle dzwon wynurza się z wody i prosi o pomoc… (io)

Na tropach dźwięków

Nieistniejący już miejski spichlerz, oberża Knotza, sala gimnastyczna Sokoła, wawelska katedra i Stary Teatr – co łączy wszystkie te miejsca? Muzyka!

Niegdyś kantaty i msze rozbrzmiewały w świątyniach, oper słuchano w królewskich komnatach, a kwartety smyczkowe i recitale fortepianowe grywano w pałacach arystokracji i na mieszczańskich salonach. Sceny przeznaczone specjalnie dla muzyki były dość długo czymś nieznanym – także w naszym mieście. Zapraszamy więc na spacer po dawnych krakowskich „adresach” muzycznych, niektórych już zapomnianych lub nieistniejących, a czasem dla nas, współczesnych – zupełnie nieoczywistych.

Na wawelskim wzgórzu

W średniowieczu muzyka kwitła głównie w kościołach i klasztorach, których w Krakowie nie brakowało. Z nimi właśnie wiążą się najstarsze zachowane w Polsce zabytki kultury muzycznej, m.in. sporządzony ok. 1060 roku Sakramentarz tyniecki przechowywany aż do XIX wieku w opactwie benedyktyńskim w Tyńcu (stąd nazwa) czy pochodzące być może nawet z XIII stulecia rękopisy z kościoła św. Andrzeja zawierające jedne z najwcześniejszych przykładów polskiej polifonii. W tych dawnych czasach najważniejszym miejscem dla muzyki była jednak katedra na Wawelu, w której pracował m.in. Mikołaj z Radomia, najwybitniejszy kompozytor polskiego średniowiecza. Tutaj działała też powołana ok. 1540 roku przez króla Zygmunta Starego śpiewacza Kapela Rorantystów. Jej głównym zadaniem było zapewnienie muzycznej oprawy nabożeństw – przede wszystkim codziennych rorat odprawianych przed wschodem słońca – w kaplicy dziś znanej jako Zygmuntowska, którą monarcha ufundował po śmierci pierwszej żony, Barbary Zapolyi.

Wawelskiej muzyce nie zaszkodziła nawet przeprowadzka dworu królewskiego do Warszawy. Utrzymująca wysoki poziom artystyczny kapela krakowskiej katedry pozostała jednym z najważniejszych zespołów w mieście, a na jej czele stawali najlepsi polscy kompozytorzy epoki baroku: Bartłomiej Pękiel i Grzegorz Gerwazy Gorczycki.

Muzykowanie u jezuitów

Niespodziewana konkurencja dla muzyków z Wawelu wyrosła niemal pod ich bokiem. Przy ulicy Grodzkiej z na przełomie XVI i XVII wieku powstał ufundowany dla zakonu jezuitów kościół św. św. Piotra i Pawła, przy którym prężnie działał zespół wokalno-instrumentalny. Jego szeregi zasilali studenci i rezydenci Bursy dla Muzyki (dziś to ulica Grodzka 48). Jezuici przywiązywali bardzo dużą wagę do muzyki w liturgii – przy jej pomocy pragnęli wywrzeć wpływ na życie religijne i pobudzić żarliwszą wiarę, więc towarzyszyła ona wszystkim kościelnym uroczystościom. Dlatego zakon zakładał podobne bursy w całej Polsce, a w nich zastępy chłopców i młodych mężczyzn uczyły się śpiewu i gry na instrumentach, nawet takich, które nie były używane w kościele.

Z archiwów krakowskiej bursy możemy wyczytać, że Ignacy Tuczempski śpiewał basem, a do tego grał na fagocie, oboju i pozytywie, organistą był natomiast mizernym. O Szymonie Działkowskim napisano: „skrzypek wtóry, na pozytywie umie nieźle, człek i oboista wyśmienity, gdyby nie dziwaczał czasem”, zaś Józef Bieńkowski grał na oboju, flecie i skrzypcach, a za swoje usługi miał obiecaną parę sukien, buty, spodnie, dwie koszule oraz wikt. Jezuicka bursa, największa w ówczesnej Polsce instytucja kształcąca muzyków, zakończyła swoją działalność wraz z kasacją zakonu w naszym kraju w 1773 roku.

Szkoła księdza Sierakowskiego

Powstałą po niej próżnię wypełniła wkrótce działalność Wacława Sierakowskiego, kanonika i proboszcza katedry wawelskiej, który bez reszty poświęcił się propagowaniu muzyki: edukacji, organizowaniu koncertów i planowaniu reformy kształcenia muzycznego. W 1781 roku w swoim prywatnym domu przy ulicy Grodzkiej 116 (dziś plac św. Marii Magdaleny 2) założył prywatną szkołę śpiewu, z której rekrutowali się wykonawcy uprawiający muzykę w katedrze. W swoim mieszkaniu organizował koncerty wokalno-instrumentalne z udziałem uczniów i wykładowców, wzorowane na modnych podówczas francuskich concerts spirituels. Studenci szkoły Sierakowskiego byli podobno tak dobrze wykształceni, że wystąpili nawet podczas wizyty Stanisława Augusta Poniatowskiego w Krakowie w 1787 roku.

Włosi w spichlerzu

Ksiądz Sierakowski ściągnął też do Krakowa pierwszą stałą trupę operową. Zespół włoskich śpiewaków kierowany przez Domenico Toniollego zjawił się pod Wawelem skuszony perspektywą wspomnianej królewskiej wizyty. Sceną tych artystów stała się jedna z izb dawnego miejskiego spichlerza, należącego do zabudowań nieistniejącego już dziś ratusza (został rozebrany w 1820 roku). Pomieszczenia te, zwane „cłem”, Włosi przekształcili na potrzeby teatru operowego własnym sumptem, bowiem rajcy przekazali im jedynie deski do budowy sceny, a i to pod warunkiem, że z czasem całe wyposażenie przejdzie na własność miasta. Włoscy śpiewacy zostali w Krakowie tylko kilka miesięcy, a po ich wyjeździe nikt już nie użytkował „cła”.

Pałac pełen oper

Dawny ratusz nie był pierwszym w Krakowie miejscem kojarzonym ze spektaklami operowymi. Teodor Józef Lubomirski prezentował je – choć tylko dla wyselekcjonowanej publiczności – w latach 1725-1727 w należącym do niego Pałacu Spiskim (dziś Rynek Główny 34). Scena znajdowała się na pierwszym piętrze w wysokiej na dwie kondygnacje sali balowej, do której prowadziło oddzielne wejście z Rynku. Później pałac stał się na jakiś czas własnością biskupa Ignacego Massalskiego, który odnajmował salę tancerzom, pantomimistom, żonglerom czy linoskoczkom; odbywały się w niej także… pokazy fajerwerków.

Gdy w 1781 roku Mateusz Witkowski, znany aktor działający w Krakowie i Warszawie, uzyskał od władz miasta pozwolenie na prowadzenie teatru, ulokował go właśnie w Pałacu Spiskim. Nie wytrzymał jednak długo jako antreprener – już kilka miesięcy później wyjechał z Krakowa. Jednak teatr musiał istnieć nadal, gdyż jak wspomina Ambroży Grabowski, dziewiętnastowieczny księgarz, antykwariusz, kolekcjoner i autor przewodników po Krakowie: „Już w r. 1784 dnia 4 sierpnia pisał z Warszawy do magistratu jakiś I. Srokowski list tej treści: »Dopraszam się tego pozwolenia, abym za mojem przybyciem mógł mieć wolność okazania sztuk operycznych przez przeciąg miesięcy kilku. Dało nam się słyszeć, iż teatr i aktorowie znajdują się w Krakowie; ja nie tym zamiarem zjeżdżać chcę, abym jakową przykrość miał im uczynić, ale i owszem zgodnie umiarkować się z nimi chcę etc.«”.

W 1787 roku teatralne przedsięwzięcie przejął Jacek Kluszewski, handlarz nieruchomościami, posiadacz wytwórni powozów i fortepianów, a później dyrektor sceny narodowej w Krakowie. Ten obrotny i sprytny przedsiębiorca uważnie obserwował sukcesy zespołu Toniollego. Wkrótce zapewnił sobie monopol na organizowanie spektakli, czyniąc wyjątek tylko dla pokazów „monstrów” i „zwierząt zamorskich”, a nawet skłonił magistrat do przekazania mu przygotowanych przez Włochów pomieszczeń w ratuszu. Z „cła” ostatecznie nie skorzystał – wybrał Pałac Spiski, gdzie dla liczącej 300-400 osób widowni wystawiał komedie i dramaty oraz opery włoskie i polskie, często osobiście dyrygując wyuczoną przez siebie orkiestrą.

Recitale u Knotza

W XIX wieku najsłynniejszą w Krakowie sceną muzyczną stała się natomiast… dawna oberża. Jej historia zaczyna się wraz z przybyciem do naszego miasta kupca winnego z węgierskiej Budy Macieja (Mátyása) Knotza, który nabył budynki na rogu ulic św. Jana i św. Tomasza i założył tam zajazd „Pod Węgierskim Królem”. Biznes musiał iść bardzo dobrze, bo rzutki przedsiębiorca wkrótce dokupił jeszcze trzy kamienice przy ulicy Sławkowskiej. Tak powstał, mówiąc dzisiejszym językiem, ogromny kompleks hotelowo-restauracyjno-rozrywkowy. Jego sercem była sala, w której urządzano bale, reduty, oficjalne spotkania, a także koncerty. W tzw. sali Knotza Towarzystwo Przyjaciół Muzyki regularnie organizowało „muzykę popisową”, a także „wielkie akademie” i koncerty gości z zagranicy, w tym słynnej w całej Europie śpiewaczki Angeliki Catalani.

Choć Towarzystwo Przyjaciół Muzyki zakończyło swą działalność dość szybko, sala Knotza (po zmianie właścicieli i nazwy całej instytucji na Hotel de Saxe znana także jako sala Saska) na długo pozostała jedną z najważniejszych w Krakowie scen muzycznych. Podczas swoich wizyt pod Wawelem występowały tu międzynarodowe sławy, m.in. Franciszek Liszt, Johannes Brahms i Ignacy Jan Paderewski. Sala Saska rozbrzmiewała muzyką, także tą największą, aż do lat 30. XX wieku – do momentu, gdy wzniesiono okazały Dom Katolicki pod świetnie nam dziś znanym adresem: na rogu ulic Straszewskiego i Zwierzynieckiej.

Na scenie teatru i w sali gimnastycznej

Duch Jacka Kluszewskiego powraca w tej historii jeszcze raz: w związku z kolejnym „muzycznym” miejscem Krakowa – Starym Teatrem. Budynek sceny narodowej u zbiegu ulicy Jagiellońskiej i placu Szczepańskiego powstał z inicjatywy rzutkiego antreprenera, który na potrzeby teatru przebudował (gruntownie, acz niedbale) stojące tu wcześniej domy. Losy gmachu – od rozkwitu sceny, przez serię usterek budowlanych, po porzucenie go na rzecz nowego Teatru Miejskiego (dziś im. Juliusza Słowackiego) i urządzenie tu wojskowych koszar – toczyły się rozmaicie. Muzyka objęła jego wnętrza we władanie na początku XX wieku: w latach 1906-1914 i w dwudziestoleciu międzywojennym mieściło się tu konserwatorium, założone w 1888 roku przez kompozytora, pedagoga i animatora życia kulturalnego Władysława Żeleńskiego.

Przywołując muzyczne dzieje Starego Teatru, trzeba wspomnieć także o Biurze Koncertowym, dzięki któremu krakowscy melomani w latach 1916-1939 mogli słuchać m.in. pianistów Waltera Giesekinga, Artura Rubinsteina, Egona Petriego i Lwa Oborina, skrzypków Carla Flescha, Józefa Szigetiego czy Pawła Kochańskiego z Karolem Szymanowskim jako akompaniatorem, śpiewaków Ady Sari, Toti Dal Monte i Jana Kiepury – a więc całej europejskiej czołówki. Z gościnnymi występami przyjeżdżały: Czeska Filharmonia z Ołomuńca, Praska Filharmonia Akademicka i Berlińska Orkiestra Symfoniczna. Do listy muzycznych adresów w Krakowie dodajmy przy tej okazji także salę Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” przy ulicy Wolskiej (dziś ulica Piłsudskiego 27), gdzie Biuro organizowało swoje koncerty do 1921 roku. Po generalnym remoncie Starego Teatru, zamienionego podczas I wojny światowej na szpital wojskowy, muzyka powróciła do gmachu przy placu Szczepańskim.

***

Spacerując dziś ulicami miasta, nadstawiajmy pilnie ucha – może dobiegnie nas trwające wciąż echo muzyki dawnego Krakowa? (bs)

Tekst powstał w oparciu o materiały Małopolskiego Instytutu Kultury (www.malopolskatogo.pl), a także monografię Anny Woźniakowskiej 75 lat Filharmonii im. Karola Szymanowskiego w Krakowie 1945-2020, książki Zbigniewa Raszewskiego Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim 1765-1865 oraz artykuły Iwony Tylki Instrumentaliści i wokaliści kapeli jezuickiej kościoła ss. Piotra i Pawła w Krakowie i Michała Piekarskiego Ks. Wacław Sierakowski – propagator wiedzy o muzyce i organizator szkolnictwa muzycznego w okresie działalności Komisji Edukacji Narodowej.

Dzielnica Talowskiego

Secesyjna Katalonia, miasto na wodzie, a może po prostu zaczarowany świat? Marzycielskie projekty architekta Teodora Talowskiego przenoszą nas do krain zarówno wyśnionych, jak i dobrze wszystkim znanych.

Jeszcze do niedawna na rogu ulic Piłsudskiego i Straszewskiego znajdował się mural autorstwa Bartolomeo Koczenasza z wierszem Adama Ziemianina. Praca upamiętniała legendarną knajpkę vel bar mleczny „Barcelona”, w czasach PRL-u miejsce towarzyskich spotkań studentów i artystów. Choć dziś nie znajdziemy już po nim śladu, to związki krakowskiego Nowego Świata z najsłynniejszymi europejskimi miastami – takimi jak Amsterdam, Wenecja czy właśnie Barcelona – nie muszą być wcale tak odległe, jak wskazywałaby mapa Starego Kontynentu…

O wyjątkowości budynków Teodora Talowskiego (1857-1910), zwanego „galicyjskim Gaudím”, zadecydowała jego niezwykła wrażliwość artystyczna, odwaga w interpretacji stylów i oryginalność projektów. Mawiano, że jest poetą wśród architektów – jego realizacje miały nie tylko wzbudzać zachwyt, ale i przekazywać ważne dla niego życiowe prawdy. Sam jednak postrzegał się głównie jako miłośnik ptaków, na których zakup potrafił przeznaczyć ponoć każdy zaoszczędzony grosz. „Ja żadnym nie jestem poetą, wolę Edissona lub Eiffla od Słowackiego. [...] ja żadnym nie jestem artystą, żadnym architektem, żadnym poetą, żadnym historykiem, prędzej może jestem ornitologiem” – mawiał o sobie Talowski.

Spacerując po krakowskim Nowym Świecie, napotkamy na tzw. kwartał Talowskiego, na który składają się budynki przy ulicach Piłsudskiego, Retoryka i Smoleńsk. Najpierw spoglądamy na wybudowany w 1889 roku budynek Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” znajdujący się przy ulicy Piłsudskiego 27. Jego część od strony zachodniej powstała według projektu Karola Knausa, natomiast część wschodnią zrealizowano w 1894 roku w myśl planu Talowskiego, który wzbogacił całość o neogotyckie akcenty. Obiekt, w którym na przełomie wieków odbywały się wydarzenia sportowe i patriotyczne, zachwyca malowniczością, kunsztem i typowymi dla secesji elementami florystycznymi. A to zaledwie przedsmak tego, co czeka nas dalej!

Najbardziej wyrazistym przykładem twórczości Talowskiego są kamienice przy ulicy Retoryka. Aby lepiej zrozumieć wizję, którą kierował się artysta przy projektowaniu zabudowań dla tego terenu, warto przypomnieć krajobraz Nowego Świata z okolic 2. połowy XIX wieku. Dwupasmową aleję – dzisiaj z zielonym deptakiem pośrodku – przedzielało wówczas koryto rzeki Rudawy. Okolica mogła więc przypominać najsłynniejsze europejskie miasta poprzecinane kanałami – Wenecję i Amsterdam. Obecnie o klimacie Wenecji przypomina znajdująca się nieopodal ulica o tej właśnie nazwie, a charakter Amsterdamu oddają bogato zdobione fasady kamienic Talowskiego odsyłające do architektury niderlandzkiego renesansu.

Talowski nie zapomniał o nadwodnych stworzeniach, które niewiele ponad sto lat temu rechotały na porośniętych trawą brzegach Rudawy, spędzając okolicznym mieszkańcom sen z powiek. Patronką kamienicy z numerem 1 uczynił bowiem żabę, której figurka znajduje się w lukarnie budynku. Możemy przypuszczać, że trzymający mandolinę płaz wyśpiewuje popularną w XIX wieku pieśń Dziewczę z buzią jak malina – w elewacji obiektu wyryto jej zapis nutowy. Kto wie, może śpiewająca żaba to tak naprawdę zaczarowany książę, który czeka na pocałunek pięknej królewny, nucąc: Chciałbym złożyć na twem łonie Rozmarzoną moją skroń / W pocałunkach oblać łzami Chciałbym twoją drobną dłoń! Elementem stylizacji kamienicy Pod Śpiewającą Żabą miał być również pnący się po elewacji winobluszcz, dla którego przygotowane zostały otwory prowadzące do wewnętrznych kanałów.

Spacerując dalej, przy ulicy Retoryka 7 miniemy wykonaną z niezwykłą dbałością o detale kamienicę Festina lente (przez autora nazywaną po prostu Festiną). Jej elewacja została wykonana ze zróżnicowanych fakturowo i kolorystyczne materiałów – cegłę połączono z jasnym kamieniem, który miał sugerować „starożytność” obiektu. Talowski chciał nie tylko odesłać nas do innej epoki, ale także przekazać ważne dla niego prawdy: na fasadzie umieszczono łacińskie inskrypcje Festina lente (Spiesz się powoli) i Ars longa, vita brevis (Sztuka jest długotrwała, życie krótkie), które pełnią funkcję życiowych drogowskazów.

Pod numerem 9 znajduje się kamienica Pod Osłem. Nad umieszczonym na wysokości pierwszego piętra narożnikiem bez trudu dostrzeżemy sporych rozmiarów oślą głowę pełniącą funkcję herbu budynku. Tym razem maksyma na fasadzie głosi: Faber est suae quisque fortunae: każdy jest kowalem swojego losu. Wizerunek upartego (ale pracowitego!) zwierzęcia wzmocniony aforyzmem można interpretować jako symbol drogi pod prąd, którą Talowski podążał jako artysta. Z kolei na elewacji budynku przy ulicy Retoryka 15 czytamy Długo myśl – prędko czyń. Choć ta kamienica prezentuje się mniej malowniczo, to wciąż możemy dostrzec w niej charakterystyczne rysy tzw. „talowszczyzny” – swobodnego czerpania z elementów dekoracyjnych rozmaitych stylów.

Dzieła Talowskiego odnajdziemy również na ulicy Smoleńsk. Pod numerem 18 naszą uwagę przykuje kamienica Pod Jaszczurem. Zielony gad miał chronić mieszkańców przed nieszczęściami i/lub nieproszonymi gośćmi. Kilka kroków dalej – przy ulicy Smoleńsk 20 – ukaże się nam spokojniejszy projekt architekta. Tym razem trzeba zadrzeć głowę wysoko do góry, by podziwiać fantazję twórcy – została ona skumulowana w malowniczym szczycie udekorowanym w technice sgraffito.

Wśród innych projektów Talowskiego w Krakowie znalazła się m.in. jego własny dom pod Pająkiem przy ulicy Batorego. Jej elewacja przypomina gotycyzujący zamek obronny i przyprawia o dreszczyk grozy – we froncie budynku odnajdziemy nawet kule armatnie i otwory przygotowane na wypadek ataków wroga! Rozmarzone projekty stanowią jedynie część twórczości artysty – Kraków zawdzięcza mu również architektoniczną oprawę funkcjonującego do dzisiaj wiaduktu kolejowego nad ulicą Lubicz. (wz)

Krakowskie spory

„Burzymurki”, malarz obrażony na miasto i roznegliżowany wieszcz narodowy. Ot, Kraków z przełomu wieków!

Kraków z XIX i początku XX wieku to miasto pełne sprzeczności. Bywał opisywany zarówno jako biedna prowincjonalna mieścina, jak i ważny ośrodek skupiający przedstawicieli kręgów artystycznych i inteligenckich. Sprzężenie przeciwstawnych światów, a co za tym idzie – punktów widzenia, znalazło odzwierciedlenie w liczbie toczonych wówczas waśni i sporów, których rezultaty nieraz decydowały o losach miejskiego dziedzictwa.

Mury a wiatry

Czy wiecie, że to strach dziewiętnastowiecznych włodarzy miasta przed fluksją i szkodami moralnymi sprawił, że możemy się cieszyć dzisiaj widokiem Barbakanu i Bramy Floriańskiej?

Historia krakowskich fortyfikacji – które w czasach świetności prócz murów obejmowały także siedem bram, 47 baszt i głęboką fosę – sięga XIII wieku, kiedy książę Leszek Czarny zezwolił na wzniesienie umocnień wokół dzisiejszego Starego Miasta. Mury przez kilka stuleci chroniły Kraków przed nieproszonymi gośćmi, odkąd jednak w XVII wieku przyszło im się zmierzyć z najazdem szwedzkim, ich stan zaczął się sukcesywnie pogarszać. Na reperację brakowało funduszy, a w opuszczonych ruinach i zniszczonych basztach osiedlali się biedacy i typy spod ciemnej gwiazdy. Ostatecznie w początkach XIX wieku władze miasta zdecydowały o wyburzeniu średniowiecznych umocnień. Prace rozbiórkowe prowadzone były pod hasłem akcji „upięknienia miasta”, wskutek której zniknęło również wiele innych historycznych obiektów (m.in. zabudowa Rynku Głównego: ratusz, wagi miejskie, kramy i ławy, oraz część kościołów). 

Decyzja o wyburzeniu murów nie wszystkich krakowian napełniła entuzjazmem. Wśród obrońców miejskiego dziedzictwa najaktywniej działał Feliks Radwański, profesor architektury Uniwersytetu Jagiellońskiego. Swoją akcję protestacyjną rozpoczął w 1817 roku, kiedy władze miasta ochoczo planowały rozbiórkę Bramy Floriańskiej i stojącego przed nią Barbakanu. Radwański zauważył, że pozostawienie choćby północnej części murów ochroni miasto przed wiatrami i przeciągami, które mogłyby podwiewać suknie statecznych krakowianek i odsłaniać ich gołe kostki, narażając je na straty moralne i uszczerbki na zdrowiu. „Przez wzgląd na zdrowie, pieszczeniem wychowane kobiety i dzieci byłyby wystawiane na częste fluksje, reumatyzmy, a może i paraliże” – straszył obrońca dawnej zabudowy. Jego argumentacja przekonała włodzarzy miasta – szczęśliwie dla nas, bo dzięki temu możemy cieszyć się malowniczym widokiem Barbakanu, Bramy Floriańskiej i trzech baszt, który na stałe wpisał się w historyczny obraz miasta.

Malarz kontra „burzymurki”

Batalia „burzymurków” – bo tak zwani byli miejscy radni uparcie upiększający oblicze Krakowa – trwała w najlepsze jeszcze pod koniec XIX wieku. W latach 1872-1886 prowadzono dyskusje na temat wzniesienia nowego gmachu dla miejskiego teatru. Po burzliwych obradach z pomocą urzędnikom przyszedł Walery Rzewuski, właściciel znanego w Krakowie zakładu fotograficznego. Zaproponował on wzniesienie gmachu teatru na placu Świętego Ducha, na którym stały opustoszałe średniowieczne budynki klasztoru duchaków, dawny szpital dla ubogich i gotycki kościół. Ta propozycja spotkała się z akceptacją radnych, choć – ku żalowi wielu mieszkańców miasta – wiązała się ze zrównaniem z ziemią historycznych zabudowań.

Zanim jednak do tego doszło, w Krakowie zebrało się liczne grono obrońców zabytków, wywodzące się przede wszystkim z kręgów inteligenckich i artystycznych. Na jego czele stanął sam Jan Matejko, który tak zaangażował się w ochronę miejskiego dziedzictwa, że zaproponował miastu odnowę kościoła Świętego Ducha na własny koszt (planował stworzenie tam swojej pracowni). Starania malarza nie zdołały jednak przekonać „burzymurków”, co sprowokowało Matejkę do iście demonstracyjnego gestu: mistrz zrzekł się honorowego obywatelstwa miasta i wydał kategoryczny zakaz wystawiania na jego terenie swoich dzieł!

W miejscu zburzonych obiektów wzniesiony został Teatr Miejski – dzisiejszy Teatr im. Juliusza Słowackiego. Kto by przypuszczał, że niewiele ponad sto lat później Matejce – w formie postaci z brązu – przyjdzie już na wieczność zasiąść w fotelu na Plantach, zaledwie 400 metrów od gmachu teatru...

Indiański wieniec Mickiewicza

Prawdopodobnie każdy z mieszkańców Krakowa umówił się chociaż raz „pod Adasiem” – to tutaj rozpoczynają się spotkania towarzyskie, romantyczne spacery czy demonstracje protestujących. Mniej krakowian jednak zdaje sobie sprawę, że ten najbardziej znany pomnik miasta powstawał przez blisko trzy dekady, przynosząc projektodawcom dużo kłopotów zarówno na etapie planowania, jak i realizacji.

O ile pomysł na upamiętnienie Adama Mickiewicza pojawił się jeszcze za życia poety, to dopiero w 1881 roku władze Krakowa ogłosiły pierwszy konkurs na projekt pomnika. Przedsięwzięcie już na samym początku wzbudziło niemałe wątpliwości wśród uczestników – narzucało bowiem z góry „styl renesansowy” rzeźby, a jego formuła nie gwarantowała realizacji wybranego projektu. Do komisji ostatecznie wpłynęło 27 prac, z których wybrano propozycję Tomasza Dykasa. Niefortunnie dla rzeźbiarza to rozstrzygnięcie zapoczątkowało dyskusje o niskiej wartości artystycznej projektu i do zamówienia pomnika nie doszło.

Na kolejny konkurs uczestnikom przyszło czekać cztery lata, a zaszczytne pierwsze miejsce po raz kolejny zdobył nieustępliwy Tomasz Dykas. Jednakże i tym razem się nie udało – jego wygrana odbiła się negatywnym echem w mieście, a w zakulisowych dyskusjach dziełu zarzucano, że było „bez poezji i życia”.

Na ratunek zjawił się sam Jan Matejko, który naszkicował przystrojonego laurem wieszcza z obnażonym torsem. Po wykonaniu próbnych modeli z gipsu projekt nie wyglądał jednak już tak dobrze, a zdaniem bliskich Mickiewicza poeta nie przepadał za nagością i nie zachwyciłby go roznegliżowany posąg.

Trzeci konkurs odbył się w 1886 roku, także nie bez osobliwych perypetii. Pierwszy wyłoniony projekt – autorstwa Cypriana Godebskiego – okazał zbyt kosztowny, więc komisja zdecydowała się na propozycję Teodora Rygiera, która zajęła odległe miejsce w rankingu konkursowym, co wzbudziło głosy krytyki prasy i krakowian. Wyróżniony rzeźbiarz na czas pracy nad pomnikiem przeniósł się do Rzymu, skąd stopniowo wysyłał do Krakowa poszczególne części monumentu. Niestety, kiedy latem 1894 roku całość została wstępnie złożona i zaprezentowana komisji i krakowianom, odbiór dzieła okazał się zdecydowanie negatywny. Pomnik miał problemy z proporcjami, jego elementy nie współgrały ze sobą, a zamiast budzić podziw – wywoływał salwy śmiechu. W prasie pisano, że pomysł upamiętnienia wieszcza z wieńcem laurowym na głowie przemienił go w „dowódcę Indian”. Rygier zgodził się na dokonanie poprawek na własny koszt i cztery lata później, w setną rocznicę urodzin Adama Mickiewicza, pomnik został wreszcie odsłonięty na płycie Rynku Głównego.

***

Krakowskie spory można z przymrużeniem oka spuentować słowami Tadeusza Boya-Żeleńskiego: „Ta walka to nie jest tak prosta rzecz: i mury, i ludzie to są rzeczy szanowne; po czyjej tu być stronie?”. (wz)

Tak się mówi w Krakowie

Wychodzimy na pole, zajadamy się borówkami, a przy łóżku stawiamy nakastlik… Jakie inne regionalizmy usłyszymy na ulicach Krakowa? Podczas letnich spacerów warto nadstawiać uszu.

Akcja „Bądź turystą w swoim mieście – zwiedzaj Kraków” nabiera rumieńców – wraz z nadchodzącym latem i znoszeniem kolejnych restrykcji związanych z epidemią rozwija się lokalna turystyka, a popularność zyskują mikropodróże. Krakowanie wcielają się w role zwiedzających i wyruszają na spacer po dawno nieodwiedzanych zakątkach miasta. Ale nie tylko oni: do grodu Kraka przyjeżdżają też turyści z innych rejonów Polski. Na ulicach miasta słyszymy dziś najczęściej mowę ojczystą, a co za tym idzie również językowe regionalizmy. Naszą uwagę przykuwają oczywiście te krakowskie – spacerom po nadwiślańskim grodzie nadają one kolorytu, ale są też formą lokalnego dziedzictwa kulturowego, o które należy dbać tak samo jak o zabytki materialne.

Kompendium wiedzy o charakterystycznym dla krakusów słownictwie jest książka Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich pod redakcją Donaty Ochmann i Renaty Przybylskiej. Pozycję tę można potraktować jako alternatywny przewodnik po typowo krakowskiej rzeczywistości – zapisanej w języku.

Turyści przyjeżdzający do małopolskiej stolicy z pewnością będą zaskoczeni niejednym krakowskim zwrotem. Co może ich zadziwić? Odpowiedzi na to pytanie udzieliła Donata Ochmann, redaktorka wspomnianego słownika, językoznawczyni, leksykolożka i leksykografka: „Turystyczne krótkie odwiedziny zwykle nie ujawniają wiele, zwłaszcza że w takim kontakcie używa się często języka ogólnego. Ale oczywiście każdy, kto choć raz był w Krakowie, a nie jest związany z naszym regionem, ma jakieś osobiste i często emocjonalne wspomnienie z powszechnym tu wyrażeniem na polu. Zaskakująca może być również wskazówka, że np. do Rynku Głównego jest tylko pięć minut na nogach. Do anegdoty przeszła już para Stare Miasto – starówka. Tego ostatniego określenia krakowianie nie używają, a pytających o nią turystów gotowi są kierować na dworzec i pociąg do Warszawy. W jadłodajniach i kawiarniach mogą dziwić sznycle czy napoleonki, które w innych regionach oznaczają coś zgoła innego. Wspomniany nurt zwiedzania nie przez »zaliczanie atrakcji«, ale choć krótkotrwałe uczestniczenie w lokalnej codzienności – wejście na podworzec, zakupy na placu, wynajęcie mieszkania z wyflizowaną łazienką – może dostarczyć niezapomnianych doświadczeń i zadziwień językowych. Uważnemu obserwatorowi i słuchaczowi Kraków ma do zaoferowania w tym zakresie bardzo wiele”.

Nawet wyjazd do sąsiedniego miasta może zatem zaskoczyć szczyptą egzotyki, gdy zostaniemy wybici z rutyny spoglądania na to, co swojskie i znane, przez zupełnie nowe i niezrozumiałe dla nas dźwięki. Tym sposobem regionalizmy spełniają rolę osobliwości dla turystów spoza Krakowa, utwierdzają ich w autentyczności doświadczenia „krakowskości”.

Czy zatem rozwój lokalnej turystyki może przyczynić się do popularyzacji regionalizmów? Oddajmy znów głos Donacie Ochmann: „Zależność, o której mowa, jest wzajemna: lokalne nazwy mogą być interesującą atrakcją, a jednocześnie chęć pokazania miejsca jako niebanalnego stymuluje odkrywanie i ożywianie tych niepowtarzalnych, wyróżniających słów. Wskazałabym trzy obszary funkcjonowania regionalizmów w oczywisty sposób związane z turystyką, czyli zwyczaje i miejsca, a także kuchnię, bez której zwiedzać trudno.

Krakowskie zwyczaje są dość znane, choćby szopkarstwo wpisane na listę światowego dziedzictwa czy Emaus i Lajkonik – to swoiste wizytówki miasta. Właśnie dbałość o zachowanie tego niematerialnego dziedzictwa zobowiązuje do utrwalania, używania, ale i badania, wyjaśniania określonych słów, owianych czasem legendą i obudowanych anegdotami, jak Rękawka czy mlaskoty.

Turystycznie atrakcyjne mogą być na przykład lokalne, nieoficjalne nazwy miejsc i obiektów – symboliczny dla Krakowa jest Adaś czy wypromowane w ostatnich latach Białe Morza, ale mogą to być też określenia związane z ciekawostkami architektonicznymi i historycznymi, jak trumna profesorska, Wiadro czy Gołębnik. W tym zakresie dużo jest jeszcze w Krakowie do odkrycia.

Opowieść o miejscu przez związane z nim potrawy jest obecnie popularnym trendem, żeby wspomnieć różne imprezy i festiwale promujące lokalne smaki. Pozwala to bezpośrednio doświadczyć lokalnej inności, a jednocześnie rodzi potrzebę sięgania do starych przepisów. Dzięki temu zrewitalizowano maczankę krakowską, placki szewskie, obserwujemy też próby odrodzenia zapomnianego niemal głąbika krakowskiego. Ale wspomnieć tu też trzeba sztandarowy obwarzanek, którego lokalnym nazwom status chronionego produktu regionalnego niestety nie służy: uparcie broni się dziś oficjalnej, certyfikowanej nazwy, postponując równolegle funkcjonujące jego określenia: precel czy dawniejsze bajgiel – niezależnie od innych znaczeń, jakie te słowa mają, krakusi używali i używają ich na nazwanie obwarzanka” – podsumowuje nasza rozmówczyni.

W Krakowie zwiedzamy więc hejnalicę czy Rondel, decydujemy się na przejażdżkę fiakrem, na Kazimierz przechodzimy przez Planty Dietlowskie, do Muzeum Narodowego – przez Aleje Trzech Wieszczów, a czasem docieramy nawet pod Pałac Dożów. Zajadamy się borówkami lub cwibakiem, gramy w cymbergaja i chodzimy na lumpy. Niektóre z tych określeń są ciągle żywe, inne odchodzą do lamusa. Często jednak stanowią wyznaczniki tożsamości lokalnej i „bycia stąd”. Regionalizmy cieszą się coraz większym zainteresowaniem nie tylko badaczy języka. Z jednej strony warto je chronić przed zapomnieniem, czemu służy ich katalogowanie i określanie pola znaczeniowego, z drugiej – mogą być używane w życiu lokalnych mieszkańców jako znaki swojskości w kampaniach społecznych, reklamach, a także turystyce. (am)

Modowa rewolucja

Wąskie spódnice, tapirowane włosy czy słynne „trumniaki” – o tym, co było modne w Polsce w drugiej połowie XX wieku, rozmawiamy z kolektywem stylistek The Vintage Dolls.

Karnet: Czym różni się retro od vintage?

Daria: Te pojęcia bardzo łatwo ze sobą pomylić. Często widzę, że portale modowe używają ich zamiennie. Zasada jest bardzo prosta! Vintage to rzeczy stare, charakterystyczne dla trendów danej dekady, które powinny liczyć więcej niż 20 lat. Tak, za rok lata 2000 będą już vintage! Mianem retro określamy rzeczy wykonane współcześnie, ale nawiązujące stylem do dawnych dekad, czyli zarówno mocno rozkloszowana spódnica z sieciówki, jak i sukienka szyta na bazie starego wykroju będzie retro.

Wasze ulubione trendy modowe minionego stulecia to…?

Daria: Mój lokuje się w drugiej połowie lat 40. Trzeba mieć na uwadze, że te lata za granicą wyglądały dużo inaczej niż w Polsce. W naszym kraju kobiety miały większe problemy niż ubrania (ubóstwo, głód), a jednocześnie pragnęły powrotu do normalności. Krawcowe miały ręce pełne roboty i szyły mimo małej dostępności materiałów. Moda lat 40. była dość surowa, często nawiązywała do stylu militarnego. To przede wszystkim ostre linie, wąskie spódnice i mocno zaznaczone ramiona oraz sztuka robienia czegoś z niczego, zwieńczona upiętymi nad czołem włosami, często w turbanie. Ubierając się w tym stylu, decyduję się na szycie na miarę, na sukienki retro szyte na wykrojach z lat 40. lub wykorzystuję sukienki z lat 80., bo o dziwo te dwie dekady w kwestii mody mają ze sobą wiele wspólnego, za to ubrania sprzed czterdziestu lat są o wiele łatwiejsze do zdobycia niż te sprzed osiemdziesięciu. Z chęcią ubieram też odzież w stylu lat 50., zarówno tę prawdziwą, siedemdziesięcioletnią, którą mam w szafie, jak i retro, która często idzie o krok dalej i nawiązuje do kreacji z moich ulubionych filmów.

Aneta: Zdecydowanie wybrałabym lata 50. i ówczesne spojrzenie na kobiecość. Mocno podkreślona talia, czerwone usta, rozkloszowane kwieciste sukienki i wrodzony szyk. To jest coś, czego brakuje mi obecnie na ulicach – emanowania kobiecością. Z tym, że nie mam tu na myśli pokazywania kobiecego ciała, wręcz przeciwnie – czasem mniej znaczy więcej. Spójrzmy na przykład na ikonę ówczesnych lat Marylin Monroe. Nosiła dopasowane sukienki lekko odsłaniające dekolt, mocno opinające pupę – maksimum wdzięku i seksapilu.

Gaba: Najbardziej cenię lata 70., które cechowały się ogromną różnorodnością. Z jednej strony mamy w nich narodziny tzw. antymody, czyli stylu punk, do czego przyczynili się Vivienne Westwood i jej ówczesny partner Malcolm McLaren. Moda punkowa była niejednorodna – wystarczy porównać styl Ramones z ówczesnym ubiorem Patti Smith. Z drugiej strony lata 70. to także style glam i disco. Disco urzeka mnie złotem, cekinami, plisami, falbanami i bujnymi lokami. W polskiej modzie tego okresu uwielbiam folk zrobiony ze smakiem, np. ówczesne kolekcje projektantki Karoliny Paroll z Mody Polskiej. Nie mogę napatrzeć się na styl Lany Del Rey czy Ralpha Kaminskiego, którzy inspirują się właśnie latami 70. Jednak ubrania vintage z tej dekady sama noszę rzadko, bo ich minusem jest koszmarny, nieprzyjemny w dotyku poliester, w którym nie da się oddychać. Co innego współczesne inspiracje.

Sławy filmowe, gwiazdy estrady – kto był ikoną mody dla Polek w latach 50. i 60.?

Aneta: Na pewno Nina Andrycz, aktorka o klasycznych rysach twarzy i figurze idealnie wpisującej się w kanon piękna promowany wówczas przez Diora. Futra, perły, eleganckie drogie suknie, norki od Stalina… Kolejną polską ikoną była Kalina Jędrusik zwana „demonem zmysłów”. Odważne kreacje uwydatniające dekolt, brak bielizny, niewyparzony język: była buntowniczką sprzeciwiającą się ówczesnym normom. Jeśli chodzi o lata 70., to zdecydowanie dobrze nam znana Maryla Rodowicz, kochająca folklor i hippisowską modę. Kolory, kwiaty, ludowość – kolorowa gwiazda szarego PRL-u.

A jak ubierały się krakowianki w latach powojennych?

Daria: Krakowianki zdobywały ubrania na „ciuchach”, czyli targach (tak jak współcześnie Tandeta), gdzie można było upolować ubrania z zagranicy. Niektórzy dostawali je w paczkach od rodziny czy znajomych na emigracji. Przerabiano też stare ubrania, szyto nowe z koców lub zasłon. 15 kwietnia 1945 roku w Krakowie ukazał się pierwszy numer „Przekroju”. Czytelniczki były spragnione wielkiej mody, więc w 22. numerze pisma uruchomiono rubrykę „Moda”, gdzie przemycano niemile widziane przez władzę przedruki z zachodnich żurnali. Później nadszedł czas Barbary Hoff, która pokazywała w „Przekroju”, jak samodzielnie wykonać balerinki z tenisówek (słynne „trumniaki”), przerobić spodnie dziadka na „cygaretki” czy wyciąć modny dekolt w koszuli ZMP. W tych rzeczach chodziła cała Polska!

Gaba: Już wcześniej wspominałam o Modzie Polskiej, czyli przedsiębiorstwie, którym kierowała Jadwiga Grabowska uchodząca za polską Coco Chanel. W Nowej Hucie po wschodniej stronie placu Centralnego w sąsiedztwie dwóch banków znajdował się dom Mody Polskiej, który cieszył się ogromną popularnością.

Jak wyglądały ówczesne stroje kąpielowe?

Aneta: W latach 40. kobiety zaczęły skupiać się na eksponowaniu swoich atutów, podkreślając biust. Jednak po II wojnie światowej w Polsce brakowało różnorodnych materiałów, dlatego ówczesne stroje wykonane z tkaniny nadawały się jedynie do opalania. Najmodniejszym stanikiem był ten wiązany z tyłu na szyi, który miał unosić piersi i nadawać im szpiczasty kształt dzięki odpowiednim wkładkom. Jeśli chodzi o dół stroju, to miał on najczęściej formę spodenek z wysokim stanem. W latach 50. pojawiło się bikini, jednak na polskich plażach nie przyjęło się dobrze, gdyż odsłaniało za dużo ciała. Kobiety polubiły za to klasyczne stroje kąpielowe bez ramiączek odsłaniające nogi aż do linii majtek.

Czym charakteryzowały się fryzury w minionych dekadach?

Daria: Pierwszy obraz, jaki pojawia się nam przed oczami, gdy myślimy o włosach w stylu vintage, to misterne upięcia na głowach gwiazd. Tymczasem nad ich włosami pracował sztab fryzjerów, a często korzystały również z przygotowanych wcześniej peruk i doczepek! W latach 50. kobiety spoza srebrnego ekranu często decydowały się na obcięcie włosów i trwałą ondulację, która ułatwiała ułożenie fryzury. Na początku lat 60. włosy były mocniej tapirowane i zaczesywane do tyłu, tak że przypominały kształtem hełm. Później rozkwitła moda młodzieżowa – to młodzi narzucali trendy. Nie chcieli powtarzać wystudiowanych fryzur swoich mam i babć, więc prym wiodły włosy proste, naturalne, czasem w formie hybrydy starego z nowym, czyli zwieńczone natapirowanym czubkiem głowy. W latach 80. powróciła moda na dużą objętość włosów, ale i na krótkie włosy ścięte na jeża. Często włosy były mocno cieniowane, aby lepiej układały się po trwałej ondulacji. Czasem włosy z przodu ścinano na krótko, za to tył pozostawiano dłuższy. Dodatkowo duży wpływ na fryzury wywarła rozwijająca się popkultura punk. To wtedy pojawiły się pierwsze irokezy!

Na czym polegała różnica między strojami odświętnymi a codziennymi?

Daria: Różnica była ogromna! Kiedy myślimy o dawnych latach, wydaje nam się, że każda z kobiet była ubrana jak na bankiet, z idealnym makijażem i fryzurą, co absolutnie nie jest prawdą. Warto też zaznaczyć, jaka przepaść modowa dzieliła kobiety z miast i z wsi, bo o ile w miastach moda rozwijała się dość szybko, choć chaotycznie, to większość Polek mieszkała na wsiach. Tam kobiety nawet na wyjście zakładały skromne sukienki, za to na co dzień wybierały proste koszule i spódnice nieprzeszkadzające w pracy. Włosy zwyczajnie również nie były idealnie upięte, a każdy lok nie był perfekcyjnie zakręcony; często włosy były gładkie lub związane w warkocz. Nie różniło się to dużo od naszych czasów. Wybieramy to, co wygodne, a na wielkie wyjścia staramy się o elegancję, celujemy w najlepszą rzecz w szafie i poświęcamy więcej czasu na makijaż i włosy. Po wojnie nie organizowano balów – zostały wyparte przez prywatki. Na początku lat 50. często wybierano na nie krótsze czarne sukienki z długimi rękawami. Największy modowy rozkwit w naszym kraju przypadł na końcówkę lat 50., kiedy powstały dom Mody Polskiej i Dom Mody Telimena, a Polki w końcu mogły na bieżąco podglądać trendy. Wtedy dopiero pojawiły się suknie wieczorowe, szalone kapelusze i zgrabne szpilki. Modne były też rękawiczki, szale i korale. Na przełomie lat 50. i 60. młode dziewczyny na co dzień coraz częściej sięgały po spodnie i szerokie, wygodne sukienki nazywane „workami”. U dojrzałych kobiet dużą popularnością cieszyły się garsonki w stylu Coco Chanel.

Jak ubrałybyście się na spacer brzegiem Wisły w letni dzień?

Daria: Na taki spacer wybrałabym luźną sukienkę z naturalnego materiału w pastelowym kolorze. Do tego duże „kocie” okulary, wielki słomiany kapelusz i… trampki! Na koniec mała torebka vintage lub plecak szyty przez polską markę.

Gaba: Kluczowy jest materiał. Ja kocham w upalne dni nosić jedwab, na który, o dziwo, wcale nie wydaję „milionów monet”. W lumpeksach bardzo często można znaleźć przepiękne lekkie sukienki jedwabne marki Laura Ashley z lat 80., które krojem nawiązują do lat 40. i 50. Sprawdzą się nawet w trzydziestostopniowym upale. Bardzo lubię łączyć też szerokie dzwony z lat 70. z krótkim topem i przewiewną narzutką. Włosy błyskawicznie podkręcam lokówką, rozczesuję dla nadania im większej objętości i wiążę apaszką.

Aneta: Ja postawiłabym na obecne trendy krążące wokół mody lat 90. Denimowe szorty z wysokim stanem, koszula z lekkiej bawełny lub lnu związana nad talią (najciekawsze można znaleźć w second handach!), klasyczne białe sneakersy ulubionej marki i unikatowe kolorowe dodatki od lokalnych dostawców. Zaznaczę, że w tym roku uznaniem w świecie mody cieszą się koronki, wszelkie plecionki i domowej roboty wyroby, dlatego tu szczególnie polecam przejrzeć asortyment naszych krakowskich marek.

Jak się poznałyście?

Gaba: Poznałyśmy się trzy lata temu na facebookowej grupie zrzeszającej miłośniczki sukienek i spódnic. Postanowiłyśmy umówić się na kawę nie tylko dlatego, że łączyło nas zainteresowanie tym samym stylem ubioru, ale czułyśmy też, że mamy podobne poczucie humoru i podejście do życia. Te niezobowiązujące spotkania na mieście, podczas których sporo obcych ludzi podchodziło do nas i komplementowało nasz wygląd, pewnego czerwcowego wieczoru przerodziły się w założenie przez nas grupy The Vintage Dolls. Zaczęło się od utworzenia profilu na Facebooku i pierwszych warsztatów z podstaw stylu modern retro polegającym na świadomym mieszaniu ze sobą ubrań charakterystycznych dla różnych dekad modowych i łączeniu ich ze współczesnymi trendami. Nie spodziewałyśmy się tak ogromnego zainteresowania naszym projektem w sieci. Myślę, że za jego sukcesem stoją nasze umiejętności – Aneta jest stylistką, Daria malarką, ja zajmuję się zawodowo marketingiem mody – ale też pozytywne emocje, którymi staramy się „zarażać” innych. W sesjach zdjęciowych liczy się dla nas nie tyle efekt finalny, co ich proces tworzenia – robienie sztuki, dobra zabawa, umacnianie naszej przyjaźni. Czyli zupełnie odwrotnie niż w przypadku większości znanych z Instagrama influencerek modowych, dla których priorytetem jest raczej produkt w postaci dobrego zdjęcia, a nie radość jego tworzenia, która może nie jest namacalna, ale ludzie naprawdę ją czują!

Rozmawiała Izabela Osiadły

The Vintage Dolls, czyli trzy przyjaciółki: Daria, Aneta i Gaba. Poznały się w 2017 roku w Krakowie, gdzie połączyła je miłość do mody. Prowadzą warsztaty mody retro z lat 40.-90. XX wieku i metamorfozy dla kobiet. Organizują sesje zdjęciowe i współpracują z markami jako stylistki. Angażują się w liczne akcje charytatywne.

www.facebook.com/thevintagedolls3